home

PROJECTEN

1 MEI CONFERENTIE 2004
Een initiatief van het Platform Economische Gerechtigheid

Ethiek voor rijk en arm
Hub Crijns

Klik hier om dit artikel te downloaden als Word-document (45kb)

Inleiding
Drie vormen van maatschappijordening
Islam en christendom over rechtvaardige inkomensverdeling
Inspirerende waarden
Het draagkrachtbeginsel

Een rechtvaardige ondergrens en bovengrens
Inkomensherverdeling via fiscale maatregelen
Argumenten rond inkomensverschillen
Heeft Europa een sociaal model?
Internationale solidariteit

Inleiding

Met als zwaartepunt de ethisch-levensbeschouwelijke argumentatie komen op de 1 Mei Conferentie 2004 (te houden op woensdag 28 april in de Eenhoorn in Amersfoort) de toenemende verschillen in inkomen, vermogen en mogelijkheden tot participatie aan de samenleving aan de orde. De Conferentie wordt georganiseerd door het Platform voor Economische Gerechtigheid (Arbeidspastoraat DISK, FNV en Justitia et Pax Nederland) samen met de Raad van Kerken in Nederland, de werkgroep Arme Kant van Nederland/EVA en CordAid. In dit artikel een greep uit de voorbereidingspapers.

omhoog

Drie vormen van maatschappijordening

Onze sociale markteconomie is een compromis tussen vrije markteconomie en de verzorgingsstaat.
De vrije markteconomie is gericht op winstmaximalisatie, groei en ontwikkeling en leidt tot het vergroten van verschillen tussen mensen. Tussen werkenden en niet werkenden, hoog- en laag opgeleiden, winnaars en verliezers. Mensen die niet mee kunnen komen, die niet productief zijn worden uitgesloten. Dit model wordt economisch gerechtvaardigd met het argument dat zo'n model de economische groei optimaal bevorderd, omdat mensen op deze wijze het best geprikkeld worden om een prestatie te leveren. De ethische rechtvaardiging hangt hiermee samen: de arbeider is zijn loon waard.
De verzorgingsstaat kent een heel ander uitgangspunt. Voortbouwend op eeuwenoude ideeën zoals het algemeen gebruiksrecht der goederen, de waardigheid en beschermwaardigheid van iedere menselijke persoon en de plicht tot solidariteit en verantwoordelijkheid, stelt zij grenzen aan het verschil en de uitsluiting die de vrije markteconomie creëert.
De sociale markteconomie probeert een evenwicht tussen sociaal denken en marktdenken te bereiken. Naast ethische argumenten wordt hier ook een economische rationaliteit gehanteerd. Een markteconomie zonder sociaal besef vernietigt op den duur de leefwereld die zij zelf nodig heeft, terwijl een verzorgingsstaat zonder de middelen die de markteconomie voortbrengt haar ambities niet waar kan maken. In de sociale markteconomie zijn verzorging en markt hecht met elkaar verbonden. Deze verbondenheid gaat gepaard met spanningen en wisselende nadruk op dan weer de verzorging, dan weer de markt.

omhoog

Ontwikkeling richting markteconomie

Op dit moment lijkt de balans weer richting markt door te slaan. Door de krimpende economie daalt de werkgelegenheid en staan de uitgaven voor de sociale zekerheid onder druk. Hierdoor neemt het aantal mensen met een laag inkomen toe. Anderzijds neemt het aantal groot- en superverdieners nog steeds toe. In extremis zou dit kunnen leiden tot het einde van de sociale markteconomie en een overgang naar een markteconomie, die op Angelsaksische leest geschoeid is.
Dit maatschappelijk klimaat en het economisch herstelbeleid van de regering Balkenende II leggen meer nadruk op de prikkel tot prestatie dan op de noodzaak tot solidariteit. Mensen zonder werk, mensen met een laag inkomen, WAO'ers, ouderen en alleenstaande gezinnen worden vooral aangesproken op hun eigen verantwoordelijkheid om voor zichzelf te zorgen, terwijl over de verantwoordelijkheid van de samenleving voor hen die niet of maar moeilijk mee kunnen komen gezwegen wordt. Er ontstaat een klimaat waarin (grote) verschillen tussen armen en rijken vanzelfsprekend worden.
Men kan erop wijzen dat het vergroten van verschillen en uitsluiten van mensen uiteindelijk contraproductief is, omdat men er de sociale infrastructuur mee vernietigt. Vanuit levensbeschouwelijke hoek kan men ook tegenwerpen dat zulk een visie en beleid niet strookt met de visie op God, mens en wereld van waaruit men daar leeft. Met andere woorden: er bestaat niet alleen een pragmatisch bezwaar tegen uitsluiting en verarming enerzijds en tomeloze verrijking anderzijds, maar ook een meer principieel, ethisch of gelovig bezwaar.
Op de komende 1 Mei Conferentie staat juist die ethisch-levensbeschouwelijke argumentatie rond verschillen in inkomen, vermogen en mogelijkheden tot participatie aan de samenleving centraal.

omhoog

Wat zeggen Islam en christendom over een rechtvaardige inkomensverdeling?

In het religieuze denken van Islam en Christendom nemen sociaal-economische onderwerpen een vaste plaats in. De getuigenissen van Mohammed en Jezus geven blijk van een diepe sociale betrokkenheid. Beiden geven de voorkeur aan daden boven woorden waar het om het uiten van het eigen geloof gaat. "Je hoeft niet op iemands gebed of vasten te letten, kijk maar naar wat hij doet met zijn grootgeld en zijn kleingeld" kennen we als woorden van Mohammed en van Jezus is overlevert: "Aan de vruchten zult gij hen kennen".
In een samenleving waar godsdienst en staat strikt gescheiden zijn hebben godsdienstige gemeenschappen de belangrijke taak om met de overheid mee te denken over economische vraagstukken zoals de inkomensverdeling.
Christelijke idealen rond inkomensverdeling hebben hun neerslag gevonden in westerse politieke systemen. De christelijk-sociale leer geeft met het draagkrachtbeginsel een krachtig concept voor een rechtvaardige samenleving. Waar de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen wordt structuren tegengewerkt waarin rijke rijker worden en armen armer. Dit heeft zijn fundament in evangelieverhalen zoals de gelijkenis van de arbeiders in de wijngaard.
Het Rijk Gods kenmerkt zich volgens het gelijkenisverhaal door gelijke lonen voor iedereen. "Gaat ook gij naar mijn wijngaard en ik zal jullie geven wat billijk is" zegt de heer des huizes tegen de arbeiders die pas te elfder ure op de wijngaard verschijnen: gelegenheidsarbeiders die voor deze dag geen tijdelijke baan wisten te bemachtigen. Op het einde van de dag krijgt iedereen dezelfde loon uitbetaald, het bedrag dat met de eerste arbeiders was uitgehandeld: "De laatsten zullen (zoals) de eersten zijn en de eersten zullen (zoals) de laatsten zijn". Tot ongenoegen van deze eerste arbeiders trouwens.
In Nederland is door de invoering van sociale uitkeringen de individuele arbeidsprestatie losgekoppeld van een inkomen. Ook wie niet werkt heeft recht op inkomen. Hebben we daarmee het Rijk Gods bereikt? Nee, helaas moeten we constateren dat het sociaal minimum structureel te laag is om er fatsoenlijk en voor een langere periode van te leven. Ook andere maatregelen op het vlak van de inkomensbeleid hebben nog niet ertoe kunnen leiden dat armoede Nederland uit is. Hoe kan aan de inkomensverdeling rechtvaardiger vorm worden gegeven?
"Allah schaft de rente af en doet de zakât toenemen". Zakât is een centraal begrip in de koran: "de wees niet verstoten en de verstotenen en wanhopigen te voeden" is de opdracht aan de gelovige moslim. In het verleden was zakât een inkomensbelasting inkomen die aan de islamitische overheid of een zelf gekozen instelling betaald werd. Vaak wordt zakât vertaald met "liefdadigheid" of "aalmoezen". Het gaat hier echter niet om een vrijwillige bijdrage maar om het recht van de armen en behoeftigen. Het islamitisch economisch denken heeft de grondslag gelegd voor het eerste economische systeem dat de overheid een sociale taak toekende. Een politiek systeem dat in een staat meer wilde zien als een nachtwakerstaat. Het biedt ook vandaag een politiek ideaal.

omhoog

Inspirerende waarden

Tijdens een debat over ethiek van rijk en arm zijn waarden ontleend aan de christelijke traditie, het christelijk-sociaal denken en het oecumenisch gedachtegoed, steeds een inspiratiebron en een richtsnoer, zoals waardigheid, gerechtigheid, verantwoordelijkheid, naastenliefde en solidariteit. Gezien het actuele debat staan we extra stil bij de waarde verantwoordelijkheid
Elk mens kan vanuit zijn unieke waardigheid verantwoordelijkheid dragen en verantwoording afleggen over zijn of haar persoonlijk handelen. Deze mogelijkheid is een gave en een opgave. Er zijn verschillen tussen persoonlijke, relationele en sociale verantwoordelijkheid. De wisselingwerking tussen rechten en plichten, waar verantwoordelijkheid zich in uit, wisselt als we veranderen van een kleine naar een midden of een grote reikwijdte van handelen. De gegroeide maatschappelijke waardering van de persoonlijke dimensie lijkt ten koste te gaan van de relationele dimensie, het ontmoeten van en omzien naar de medemens, en van de sociale dimensie van verantwoordelijkheid, het behartigen van het algemeen welzijn.
De verantwoordelijkheid voor het algemeen welzijn, voor gerechtigheid, roept op tot solidariteit. Juist in deze tijd, waarin verschillen tussen arm en rijk in ons land en wereldwijd steeds groter worden en steeds grotere groepen mensen van de samenleving uitgesloten dreigen te worden, is het besef belangrijk dat solidariteit vertrekt vanuit de gedachte dat de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen. Hoe noodzakelijk het ook is om uitgesloten en arme mensen, groepen en landen op hun verantwoordelijkheid te wijzen en hen uit te dagen hun positie te verbeteren, dit zal nooit lukken als het rijkere deel van de samenleving of de wereld weigert zijn bijdrage aan het algemeen welzijn te leveren. Het lijkt geen goede uitwerking van solidariteit te zijn, wanneer het rijke deel van de samenleving zichzelf van het geheel uitsluit en het armere deel aan haar lot overlaat.

omhoog

Het draagkrachtbeginsel

Deze waarden laten zich vertalen in enkele principes of beginselen, die de basis kunnen zijn voor concrete maatregelen. Het draagkrachtbeginsel is in de concrete uitwerking van deze waarden wellicht het belangrijkst. Dit beginsel kan wat huiselijk geformuleerd worden als: 'de sterkste schouders dragen de zwaarste lasten.' Met andere woorden: van hen die veel (ook materiële) middelen en mogelijkheden hebben, wordt gevraagd hun rijkdom te delen, opdat de middelen ten goede komen aan hen die in een minder gunstige positie verkeren.
Dit draagkrachtbeginsel laat zich in onze samenleving op verschillende manieren concretiseren en de onderstaande twee punten lijken daarbij van groot belang.

omhoog

Een rechtvaardige ondergrens en bovengrens

Het debat over inkomen zou niet alleen gevoerd moeten worden over de vaststelling van een rechtvaardige benedengrens van het sociaal minimum, maar ook over waar een rechtvaardige bovengrens ligt.
Bij het debat over de ondergrens komen vaak de basisbehoeften van mensen in beeld en de basisvoorzieningen, waar zij minimaal toegang toe zouden moeten hebben. Hoeveel inkomen is tenminste nodig om op een menswaardige wijze volop te kunnen participeren aan de samenleving? Al enkele jaren is vastgesteld dat wat beschouwd wordt als het sociaal minimum feitelijk te laag is.
Bij het debat over de bovengrens komen argumenten in beeld, die te maken hebben met verschil in beloning en inkomen. Roscam Abbing noemt in zijn op dit punt nog steeds actuele studie over de Ethiek van de inkomensverdeling (Deventer, 1973) de volgende argumenten, die een verschil in inkomen rechtvaardigen. Allereerst schakelt hij de lotsfactoren (zowel positief in de zin van aangeboren talenten of kwetsbaar in de zin van aangeboren handicaps) uit. Vervolgens stelt hij dat ethische argumenten niet gelijk zijn aan financiële, economische en politieke. Op grond hiervan ziet hij inspanning onder bezwarende werkomstandigheden, behoefte elementen, en prestatie (bezien als eigen inspanning) als de enige criteria op grond waarvan verschil in inkomen te rechtvaardigen is. Inkomen verkregen op grond van speculatie wijst Roscam Abbing op ethische gronden af. Het ethische onderzoek van Roscam Abbing loopt uit op de conclusie dat een tegengaan van grote inkomensverschillen belangrijk is voor een rechtvaardige samenleving.
Dit onderzoek stelt ons voor de volgende vraag: Op grond waarvan is het billijk dat de ene mens een hoger inkomen ontvangt dan de ander? Welke consequenties zou het antwoord moeten hebben voor het al dan niet stellen van een maximale grens van het inkomen?

omhoog

Inkomensherverdeling via fiscale maatregelen

Van oudsher functioneert het belastingstelsel als een belangrijk instrument voor een herverdeling van de inkomens. Fiscale maatregelen kunnen zwaardere lasten leggen op degenen met hoge inkomens, en mensen met een kleine beurs relatief ontzien. In Nederland geldt ondermeer daarom een zogenaamd progressief belastingstelsel. Een tweede instrument in de herverdeling van inkomens via fiscale maatregelen vormt de inkomensafhankelijke premies voor volksverzekeringen. Wie meer verdient draagt meer daaraan bij. Zo zouden bijvoorbeeld mensen die onbetaalde zorg- en opvoedingstaken verrichten, gecompenseerd kunnen worden voor hun inkomensderving vanwege het niet (voldoende) kunnen verrichten van betaalde arbeid. Inkomensherverdeling via fiscale maatregelen heeft als voordeel dat deze herverdeling betrekkelijk onbureaucratisch is, op maat gesneden en zonder rechtsongelijkheid mogelijk is. Deze voorziening loopt niet het gevaar van niet-gebruik. Op deze manier kan ook de armoedeval teruggedrongen worden.
Volgende vraag is of deze negatieve inkomstenbelasting uitgewerkt dient te worden in een voor iedereen geldend systeem (zie boven onder basisinkomen) of in een gedeeltelijk categoriale negatieve inkomensbelasting. Gedeeltelijk: er wordt geen vol wettelijk minimum loon uitgekeerd, maar slechts een deel daarvan. Over de grootte van dit deel kan gediscussieerd worden. Categoriaal: de negatieve inkomstenbelasting wordt uitgekeerd aan die mensen, die met betaald werk nog geen volledig wettelijk minimum loon verdienen.

omhoog

Argumenten rond inkomensverschillen

De vakbeweging FNV is al jaren bezig om de systemen van functiewaardering dichter bij haar waarden- en normenpatroon te brengen. Dan komen vragen in zicht als: Zijn er ethische grenzen aan de markt en waar liggen die dan? Welke waarden bepalen sociaal-economische verdeelsystemen? Concreet gaat het hierbij om onterechte verschillen tussen hoofd- en handenarbeid en verschillen tussen wat traditioneel als mannen- en vrouwenwerk werd beschouwd.
De vakbeweging fungeerde vaak ook als emancipatiebeweging. De emancipatie van de arbeiders en de steun voor het kostwinnersmodel zijn opgevolgd door de emancipatie van de vrouwen en de strijd voor economische zelfstandigheid. En momenteel hebben vooral de allochtonen een structurele achterstand. Net als eerder bij de vrouwen gaat het om mensen waarvan het niet vanzelfsprekend is dat de vakbeweging voor hen in de bres springt. Het gaat om een groep met een lage organisatiegraad, waarmee het traditionele vakbondslid zich niet sterk verbonden lijkt te voelen. Ook dit keer staat een vakbeweging met oog voor de toekomst voor de taak aan de specifieke problemen en belangen van allochtonen in gelijke mate aandacht te besteden als aan die van andere groepen.
Sinds de WRR-publicatie 'Een werkend perspectief' in 1990 is - in de politiek -de discussie over de verkleining van de inkomensverschillen een tijd lang ondergeschikt geweest aan die over de vergroting van de arbeidsparticipatie. Recent kwamen de PvdA en het CDA met hernieuwde standpunten.
Wouter Bos pleitte op 14 juni 2003 voor relativering van het klassieke sociaal-democratische gelijkheidsideaal. "Een wissel die om moet is dat gelijkheid wat mij betreft een stap terug doet ten faveure van participatie als nieuwe centrale notie voor de sociaal-democratie. Het moet er niet om gaan of iedereen hetzelfde krijgt maar of iedereen naar eigen mogelijkheden mee kan draaien in werk, bestuur en buurt. Laten we daar dan ook ons verhaal en onze reflexen op aanpassen." "Te vaak hebben we ons in het verleden laten verleiden om gelijkheid als gelijke uitkomsten in plaats van als gelijkwaardigheid te interpreteren. Dat streven naar gelijke uitkomsten is in een open society als de onze niet alleen steeds moeilijker geworden, maar volgens Bos ook principieel verwerpelijk. 'Ik wil dat type gelijkheid helemaal niet.'" Paul Kalma reageerde daarop in Socialisme en Democratie: "Laten we het gelijkheidsbeginsel vooral nuanceren, differentiëren en anderszins bij de tijd brengen (en daarbij de 'klassieken' nog eens goed raadplegen). En laten we dan vervolgens met kracht uitdragen dat deze wereld niet minder, maar méér gelijkheid nodig heeft; maar ook: dat gelijkheid een noodzakelijke, maar geen voldoende voorwaarde is voor een humane samenleving; voor een samenleving waarin materiële rijkdom wordt aangewend 'to promote the dignity and refinement of the individual human beings who compose it' (Richard Tawney, 1931)
Het CDA kwam op 12 februari 2004 met de nota "Heffen naar draagkracht -Op weg naar een solidair inkomensbeleid'. Daarin doet de commissie verslag van haar inzet de in het verkiezingsprogramma "Betrokken samenleving, betrouwbare overheid" bepleite lastenmaximering - het begrenzen van uitgaven van een huishouden voor wonen, zorg en het opvoeden van kinderen- praktisch te vertalen. Tevens wordt beoordeeld hoe de opeenstapeling van maatregelen door het kabinet uitpakt voor het beginsel van een eerlijke verdeling van lasten en van een solidair inkomensbeleid.
Centrale vragen blijken te zijn: Waarom krijgen we het inkomen dat we krijgen? Kloppen de wegingssystemen voor de beloning van de arbeid? Waarom krijgen vrouwen altijd minder? Waar wordt het verdienen van een goed inkomen zelfverrijking en waar worden inkomens exorbitant? Waarom zijn de vermogensverschillen zoals ze zijn?

omhoog

Heeft Europa een sociaal model?

De Europese economische en later ook politieke samenwerking, zoals die sinds WO II geleidelijk aan gestalte heeft gekregen, kent een onderliggende visie. Die werd in eerste instantie gedragen door de wens oorlog in Europa voorgoed uit te bannen. Daarnaast kent die visie ook sociale aspecten. Het conflict tussen arbeid en kapitaal is in het Europees of Rijnlands sociaal model opgelost, of toch minstens van haar scherpste kantjes ontdaan. Dit sociaal model kent grote verwantschap met kernbegrippen (verantwoordelijkheid, solidariteit, subsidiariteit) uit de christelijke sociale leer, of is daar zelfs (mede) door geïnspireerd.
Het zich ontwikkelende Europese model wordt vanaf 1985 op de proef gesteld door het Angelsaksisch model waar veel grotere nadruk wordt gelegd op de individuele vrijheid. De EU heeft hier op ingespeeld door de competitiviteit van haar economie te vergroten: meer marktwerking, privatisering, striktere monetaire politiek. Haar sociale doelstellingen heeft zij wel gehandhaafd (verklaring van Lissabon), maar die staan in de praktijk zwaar onder druk (zie ontwikkelingen in Frankrijk, Duitsland en sinds kort ook weer Nederland).
De komende uitbreiding van de Europese Unie zal dit sociaal model verder op de proef stellen. Er dreigt een Europese tweedeling te ontstaan tussen de oude en de nieuwe lidstaten:
in de grotere Europese Unie zullen de verschillen in economische en sociale macht en mogelijkheden veel verder uit elkaar liggen dan in de huidige Unie. Het is nog maar de vraag of de uitgebreide Unie een inspanning wil leveren om deze verschillen te verkleinen. Vrij verkeer van personen tussen Oost- en West Europa wordt nu al aan beperkingen onderworpen. Een ontwikkelingssprong door Europese subsidies, zoals Portugal en Spanje hebben kunnen nemen, blijft waarschijnlijk uit. Of er een daadwerkelijk vrije markt komt is nog maar de vraag. Gaan Europese richtlijnen en kwaliteitsnormen de facto functioneren als exportbeperkende maatregelen voor de nieuwe lidstaten? Zullen West-Europese bedrijven nieuwe lage lonen landen opzoeken, als door Europese maatregelen de loonkosten in de nieuwe lidstaten stijgen? Biedt het ontwerp van de Europese Grondwet voldoende fundament?

omhoog

Internationale solidariteit

In september 2000 werd in New York door alle 189 lidstaten van de Verenigde Naties de Millenniumverklaring getekend. In deze verklaring staan acht Millennium Development Goals (MDG's) om armoede en honger te bestrijden en onderwijs, gezondheidszorg, de positie van vrouwen en het milieu te verbeteren. Alle regeringen hebben beloofd om deze doelstellingen gezamenlijk te realiseren tegen 2015.
De MDG's zijn een verzameling van afspraken, die gemaakt zijn tijdens de grote conferenties over ontwikkelingssamenwerking van de jaren negentig, toen met de beëindiging van de koude oorlog en de daarmee vrijkomende middelen de gedachte overheerste dat er daadwerkelijk een einde aan wereldwijde armoede gemaakt kon worden. Op de drempel van de 21ste eeuw bleek echter, dat deze intenties danig in het slop waren geraakt met 54 landen die er in de jaren negentig op achteruit zijn gegaan, en met een afkalvend publiek draagvlak dat nog wel bereid is te geven ten behoeve van het goede doel maar steeds minder vertrouwen heeft in het bereiken daarvan. De MDG's beogen deze negatieve trend te keren ondermeer door de output (halvering armoede, volledige toegang basisonderwijs etc) en daarmee ook de kwaliteit van de interventies centraal te stellen in plaats van alleen op de input, de financiering, te mikken.
Tussen de 50 á 100 miljard euro is er jaarlijks extra nodig om de MDG's te halen. Een schijntje vergeleken met de duizenden miljarden dollars (1300 miljard dollar in 1995) die dagelijks worden omgezet in consumptie en wapens. Alom wordt erkend dat de MDG's technisch en financieel haalbaar zijn. Wat nodig is, is politieke wil. Wil om samen te werken, wil om te betalen en bovenal de wil om kritisch naar het eigen te handelen te kijken om corruptie, schending van mensenrechten, en ondermeer dumping van zwaar gesubsidieerde goederen op kwetsbare markten te beëindigen.
De strijd tegen armoede lijkt het echter al weer afgedaan te hebben tegen die van de strijd tegen terreur. En investeringen in Irak en Afghanistan dreigen fors te concurreren met die in Subsahara Afrika. Met het falen van Doha ontwikkelingsronde nog vers in het geheugen wordt opnieuw pijnlijk duidelijk dat politici vooral beheerst worden door de waan van alle dag.
Nederland zet zich onder de kabinetten Balkenende vooral in om onder de kunstmatig getrokken grens van het begrotingstekort te blijven, hoewel zij de realisatie van de MDG's hoog in het vaandel heeft geschreven. Ontwikkelingssamenwerking verwordt daarin steeds meer tot een sluitpost. Dit uit zich ondermeer door tijdens internationale bijeenkomsten oprekking van de criteria voor echte ontwikkelingshulp te bepleiten.
De vraag rijst wat er nu moet gebeuren. Zullen de MDG's toch een succes worden? En wat als het geen succes wordt? Kan armoede werkelijk gehalveerd worden? Aan welke voorwaarden moet worden voldaan om de MDG te realiseren? Welke rol hebben wijzelf daarin te spelen?

Verdere informatie over de komende 1 Mei Conferentie is ook te lezen op de websites www.fnv/levensbeschouwing.nl; www.justitiaetpax.nl.

Drs H.J.G.M. Crijns is directeur van landelijk bureau DISK (Dienst in de Industriële Samenleving vanwege de Kerken)

Klik hier voor een impressie van de conferentie.
Klik hier voor de lezing van Ineke Bakker tijdens de 1 Mei Conferentie 2004.
Klik hier voor de inleiding van Bisschop Van Luijn tijdens de 1 Mei Conferentie 2004.

omhoog

Terug naaar openingspagina 1 mei conferentie

home