home

PROJECTEN

1 MEI CONFERENTIE 2004
Een initiatief van het Platform Economische Gerechtigheid

Ethiek voor rijk en arm
Verslag van de conferentie

door Hub Crijns

Klik hier om deze impressie te downloaden als Word-document (30kb)

Inleiding
Ethische verloedering
Het slechtste van twee tradities verenigd
Huis voor allen

Basisinkomen en maximuminkomen
Plenair slotforum

Inleiding

Onder het motto 'Ethiek voor rijk en arm' organiseerde het Platform voor Economische Gerechtigheid (arbeidspastoraat DISK, FNV, en Justitia et Pax) samen met de Raad van Kerken in Nederland, Cordaid, en de werkgroep Arme Kant van Nederland/EVA de jaarlijkse 1 Mei conferentie. Deze keer werd iets vroeger, op 28 april, in Amersfoort stevig gediscussieerd over inkomensverschillen en vooral over de vraag of er wel een ethische onderbouwing mogelijk is van de enorme inkomensverschillen die we op dit moment in Nederland zien.
Ineke Bakker opende de conferentie met een scherpe inleiding, waarin ze de excessieve verrijking van ondernemers en topmannen aan de kaak stelde. Tegelijk bracht ze ook het laagste niveau van de inkomensschaal ter sprake: de bejaarde weduwe met AOW en klein pensioentje, die nauwelijks kan rondkomen en voor moeilijke keuzes staat: de krant opzeggen of de kerktelefoon afsluiten?

omhoog

Ethische verloedering

Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau leven 200.000 Nederlanders zo, aldus Bakker, die er niet voor terugschrok om met een beschuldigende vinger naar het huidige kabinetsbeleid te wijzen. Kerken hebben in de afgelopen decennia hun gedachten over de sociale ethiek steeds verder aangescherpt. Ineke Bakker schetste in haar inleiding de ontwikkeling binnen de Wereldraad van Kerken, die leidde tot een nieuw samenhangend ethisch concept: "de trits 'gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping'".
Kijkend met die waarden in het achterhoofd naar de huidige samenleving wordt Bakker "niet vrolijk": de waarden krijgen sluipenderwijs andere betekenissen. Was verantwoordelijkheid eerder gericht op God en de medemens, nu "wordt het zoiets als zelfredzaamheid". 'Rechtvaardigheid' is iedereen hetzelfde percentage korten, tegenover de sterkste schouders de zwaarste lasten te laten dragen. 'Participatie' is verengd tot meedoen met betaald werk'. Bakker: "Zo is er in onze samenleving niet alleen een sluipende verarming gaande, maar ook een sluipende ethische verloedering.'
Rijkdom is op zich niet verkeerd, volgens Ineke Bakker, maar mag niet ten koste gaan van anderen. Met instemming citeerde ze de in februari verschenen bisschoppelijke Vastenbrief 'Van uitsluiting en armoede naar solidariteit en gerechtigheid', die stelt dat "extreme rijkdom, net zoals armoede, een aanslag is op de fundamentele menselijke waardigheid, omdat men zich daardoor van de mensengemeenschap isoleert". Met pastoraat, diaconale hulp en 'helpen onder protest' kunnen kerken iets tegen die ontwikkeling doen, aldus Bakker.

omhoog

Het slechtste van twee tradities verenigd

Lodewijk de Waal, voorzitter FNV, reageerde op de inleiding. In verband met 'Ethiek voor rijk en arm' signaleerde hij dat de private rijkdom nog steeds toeneemt, terwijl de publieke verarming geen halt wordt toegeroepen. Hij laakte Wim Koks instemming met de enorme salarisverhoging van de ING Raad van Bestuur. "Er bestaat kennelijk een verschil tussen de premier Wim Kok, die exhibitionistische verrijking bekritiseerde, en de commissaris Wim Kok, die deze verrijking zoniet bevordert, maar dan toch vergoelijkt." De Waal benoemde de problematiek van verarming ernstiger dan die van de verrijking. "Dit kabinetsbeleid leidt tot een verdere verscherping van verarming. In dit kabinet bestaat een vernietigend verbond van de twee slechtste kanten van het liberalisme en de christen-democratie. De VVD laat in haar budgettaire ambities de slechtste vorm van boekhoudersliberalisme zien, terwijl het CDA haar verantwoordelijkheidsbegrip zo versmalt, dat die nog alleen maar lijkt te gelden voor de mensen die de steun van overheid en samenleving juist nodig hebben. Vanuit internationaal perspectief versterkt het kabinet de trend dat de samenleving door de markt geregeerd wordt."

omhoog

Basisinkomen en maximuminkomen

Een workshop besprak onder leiding van Joop Roebroek, de voorzitter van arbeidspastoraat DISK, de mogelijkheid van een basisinkomen of negatief belastinginkomen. Loek Groot, namens de Vereniging Basisinkomen en werkzaam aan de Universiteit van Amsterdam (Siswo) gaf met schema's aan, dat de beide systemen niet veel van elkaar verschillen. "Technisch is invoering mogelijk: je moet het alleen politiek willen". De deelnemers spraken zich ervoor uit, dat dit basisinkomen minstens 1000 euro per maand diende te zijn. Hub Crijns, directeur van landelijk bureau DISK, besprak de mogelijkheid om naast een minimuminkomen ook een grens voor het maximuminkomen in te stellen. De conferentiedeelnemers kozen ervoor om die grens te leggen bovenaan het inkomensgebouw van de CAO's, dus op 250.000 euro.

Huis voor allen

De bijeenkomst wordt gehouden ter gelegenheid van de internationale dag van de arbeid op 1 mei, die ook door de katholieke kerk wordt gevierd als dag van de arbeid. Vanuit de katholieke kerk nam monseigneur Van Luyn deel aan de conferentie. Hij is bisschop van Rotterdam en bisschoppelijk woordvoerder voor kerk en samenleving. Hij ging in een workshop in op het verdelingsvraagstuk in de nieuwe Europese Unie. De bisschop beklemtoonde dat Europa allereerst een waarden-gemeenschap is, en dan pas een gemeenschappelijke markt. Het nieuwe Europa vraagt om een engagement dat verder gaat dan korte-termijn-eigenbelang, aldus Van Luyn: "We moeten de wil en het vertrouwen opbrengen om opnieuw een onomkeerbare realiteit te creëren: een Europa dat een huis voor allen wil zijn."

omhoog

Plenair slotforum

Na de vijf workshops van elk twee uur werd de conferentie besloten met een plenair forum onder leiding van Agnes Jongerius, bestuurder FNV. Ze startte de bespreking van dilemma's en voorstellen met de stelling dat "De ethiek van arme en rijke voor een deel de discussie over met wie we ons solidair voelen is. Wie zijn de 'wij' en wie de 'zij'?". Volgens Sylvia Borren van de Novib is de vraag over 'wij of zij' geen vraag meer als het gaat over de ethiek van het minimum. Wij hebben internationaal afspraken gemaakt over mensenrechten, over rechten van kinderen, over het recht dat iedereen heeft op een duurzaam inkomen, op onderwijs, op gezondheidszorg, op veiligheid. Tegelijk blijken we in een wereld te wonen waar we ons niet aan onze eigen internationale afspraken houden. Het onethische is, dat we ons niet aan onze eigen afspraken houden."
Ethiek blijkt een instrument, waardoor de richting, die blijkt uit waarden, levensbeschouwingen, politieke stromingen, omgezet kan worden in politiek handelen. Volgens professor Gerrit Manenschijn "verander je met ethiek niet de wereld", maar onder oppositie van Jan Schrauwen van de FNV maakte hij al snel een onderscheid tussen "ideologie, waarmee je het publieke domein met zijn normen en waarden beheert" en "ethiek, waarmee je een ideale voorstelling maakt van hoe het zou moeten zijn". Ineke Bakker gaf scherp aan, hoe kerken worstelen met het feit dat ze goed zijn in het formuleren van deze ideaalbeelden, en kampen met hoe concreet en praktisch daar vorm aan te geven. Tegelijk herinnerde ze aan Lodewijk de Waal, die na de inleiding van Bakker in de ochtend aangaf, de laatste tijd 'Ja ik word er af en toe ook wel hopeloos van, en hoe moet dat nou verder?'. Volgens Bakker is er rondom armoedebestrijding en het tegengaan van verrijking een coalitie ontstaan tussen kerken en vakbeweging omdat ze elkaar nodig hebben.
Sylvia Borren sprak zich uit voor minder ethisch debat en meer praktische actie: "Voor mij tellen de daden waar er woorden zijn". Ze wees op consumentenacties, maatschappelijk verantwoord ondernemen, en pleitte voor een consumentencode waar het gaat om sociale criteria. Hier sloot René Grotenhuis, directeur van Cordaid bij aan. Volgens hem is het debat over idealen en ethiek belangrijk, en religie kan hier een belangrijke bijdrage aan leveren, maar tegelijk zijn daden belangrijk. Zo vertelde hij waarom Cordaid lobbiet voor het bereiken van de millenniumontwikkelingsdoelstellingen van de VN. "Die zijn concreet en als je die bereikt, zoals bijvoorbeeld het kwijtschelden van de schulden,dan bereik je meer dan met alle projecten van Novib en Cordaid samen". Sylvia Borren haakte daarbij aan met een pleidooi voor "human security in plaats van armed security. Van een week Irak oorlog zijn de kosten van de millenniumdoelstellingen betaald."
Gerrit Mamenschijn toonde zich sceptisch over onze actiebereidheid. "Ons werd een jaar geleden beloofd dat in het najaar het Malieveld vol zou staan. Er is geen mens te bespeuren geweest. Nederland is actiemoe". Daar waren een aantal sprekers het duidelijk niet mee eens. Volgens Sylvia Borren is het een verhaal van: 'We willen niet aan de kant van uitbuiting staan'. "Ik denk dat er heel veel Nederlanders zijn die het met dat laatste eens zijn. Ik ben erg optimistisch over de jongeren op dit moment: er is èn in Nederland èn internationaal een groeiende beweging onder de noemer: 'Een andere wereld is mogelijk'. En ook het Nederlands Sociaal Forum zal in november in een manifestatie daarop reageren. Ik zie heel veel jongeren die meer eisen dan voorheen en die zeggen: 'Niet in mijn naam'."
Berma Klein Goldewijk van Cedar wees er op, dat rond de mensenrechten de menselijke waardigheid van doorslaggevende betekenis is. "Waardigheid is het hart van ethiek en staat tegenover vernedering. Wie vernedering uitbant en waardigheid bevordert bestrijdt verschillen tussen arm en rijk." Verder wees ze op de kracht van burgerdiplomatie of actie op de plekken waar je werkt of actief bent in een vereniging of partij, vooral door de publiciteit en het publieke debat te zoeken. En er is de kracht van stille diplomatie. Dat laatste kunnen bijvoorbeeld niet-gouvernamentele organisaties doen.
Een voorstel uit de zaal om op grond van deze conferentie een manifest op te stellen, dat toegezonden gaat worden naar de achterbannen van de organiserende initiatiefnemers "zal worden meegenomen", aldus Agnes Jongerius, die daarmee de conferentie besloot.

Klik hier voor een achtergrondartikel van Hub Crijns over de 1 Mei Conferentie 2004.
Klik hier voor de lezing van Ineke Bakker tijdens de 1 Mei Conferentie 2004.

Klik hier voor de inleiding van Bisschop Van Luijn tijdens de 1 Mei Conferentie 2004.

omhoog

Terug naaar openingspagina 1 mei conferentie

home