home

PROJECTEN

1 MEI CONFERENTIE 2005
Een initiatief van het Platform Economische Gerechtigheid

Verslag van de conferentie 'Arbeid, levensloop en solidariteit'

Door Maarten Baltussen

Klik hier om onderstaand artikel te downloaden in Word-opmaak (45 kb).

Inleiding
Solidariteit en Levensloop Paul de Beer
Lodewijk de Waal en Paul de Beer

Workshops
Slotforum

Inleiding

Staat door de vergrijzing de solidariteit in onze samenleving op de tocht? Profiteren vooral goedverdienende werkende mannen van de nieuwe levensloopregelingen? Staan meer eigen keuzemogelijkheden niet op gespannen voet met een solidaire samenleving? Deze vragen stonden centraal op de 1 Mei conferentie Arbeid, Levensloop en Solidariteit.

De 1 Mei conferentie is een jaarlijkse activiteit van het Platform Economische Gerechtigheid. Het Platform is een samenwerkingsverband van FNV, LIAN/DISK, AKN/EVA, LKDB en Justitia et Pax. Hogeschool De Horst was op 28 april jl. in Driebergen gastheer en medeorganisator van de conferentie. Zodoende kon PEG een nieuwe doelgroep, jongeren, aanboren.
Dagvoorzitter Joep van der Linden zei dat PEG deze conferentie nu al voor de vijfde keer jaar organiseert 'vanuit de overtuiging en de ervaring dat een levensbeschouwelijk fundament wezenlijk is om een samenleving in stand te houden waar plaats is voor allen. Solidariteit is het sleutelbegrip in onze thematiek van vandaag. De dag van de arbeid op 1 mei staat al meer dan honderd jaar bekend als de dag van manifestatie en publiek debat. Niet alleen voor arbeiders; er zijn zeer vele groepen in deze samenleving die rond betaalde en onbetaalde arbeid het debat willen voeren en die heel sterk de solidariteit in de samenleving benadrukken.'

omhoog

Solidariteit en Levensloop Paul de Beer

Openingsspreker Paul de Beer, hoogleraar Arbeidsverhoudingen aan de Universiteit van Amsterdam, stelde dat solidariteit zo'n algemeen begrip is dat je er haast niet tegen kunt zijn. Het begrip krijgt pas inhoud als het concreet wordt. De koppeling van solidariteit aan arbeid en levensloop maakt dit mogelijk. Hij lichtte dit toe door de situatie van jongeren, vrouwen, de babyboomers en ouderen uit te werken.

Jongeren
De meeste jongeren in Nederland werken en zijn relatief laagopgeleid. Zij dragen relatief veel bij aan de solidariteit in de samenleving. Ze betalen wel premies en belasting, maar hebben de samenleving door hun korte opleiding relatief weinig gekost. De rechten van werkende jongeren zijn de afgelopen twee decennia echter stap voor stap beperkt. De Beer meende dat we jongeren niet alleen moeten vragen om bij te dragen aan het in stand houden van de verzorgingsstaat, maar dat zij daadwerkelijk rechten op moeten kunnen bouwen.

Vrouwen
Jonge vrouwen met kinderen doen vaak een stap terug in hun carrière om voor een goede opvoeding van hun kinderen te kunnen zorgen. Zij geven hun economische zelfstandigheid op, ontwikkelen zich niet in hun beroep en leveren minder aandeel in ons nationaal product.
De Beer stelde dat zij juist solidair handelen door hun economische zelfstandigheid op te geven. De verzorging en opvoeding van kinderen is een levensvoorwaarde voor het voortbestaan van onze samenleving. Een keuze voor het verzorgen van de kinderen moet echter niet automatisch verlies van economische zelfstandigheid betekenen. De huidige levensloopregeling voldoet niet. Hierin bouw je in de loop der jaren rechten op. Dat werkt wel voor oude mannen die voor hun prepensioen sparen, maar niet voor jonge vrouwen die hun kinderen op willen voeden. De Beer pleit voor een basisinkomenvoorziening op sociaal minimumniveau voor iedereen die essentiële zorgtaken op zich neemt.

Werkenden
Babyboomers bevinden zich in een heel andere positie. Zij hebben in de jaren '60 en '70 geprofiteerd van riante studievoorwaarden, verdienen nu heel behoorlijk en kunnen waarschijnlijk profiteren van goede pensioenvoorzieningen. Dat neemt niet weg dat zij door flinke belastingafdracht ook heel wat bijdragen aan de solidariteit in de samenleving en daar vaak ook toe bereid zijn.
De individualisering van sociale zekerheid en pensioenvoorziening maakt hen minder solidair. Mensen zonder kinderen betalen niet meer mee aan de nabestaandenregeling. Voor ouderschapsverlof en de nieuwe ziektekostenregeling gaat hetzelfde gelden.Onder het mom van meer eigen verantwoordelijkheid, worden mensen steeds vaker voor keuzen gesteld waar ze niet op zitten te wachten. Hoewel meer keuzevrijheid vaak wordt gepresenteerd als een aanpak om de verzorgingsstaat en solidariteit in stand te houden, ondergraaft zij in de praktijk die solidariteit. Behoud van de solidariteit vraagt eerder om een beperking dan om een uitbreiding van keuzevrijheid in de sociale zekerheid.

Ouderen
Ouderen vormen de groep die als de grootste bedreiging voor het behoud van onze verzorgingsstaat wordt gezien. Maar: 65-plussers betalen wel geen AOW-premie, maar al een aantal jaar geleden is afgesproken dat alle verdere uitgavenstijgingen voor de AOW uit de belastingen worden gefinancierd. Er zijn bovendien veel arme ouderen: meer dan een derde van de 65-plussers heeft niet meer dan zo'n € 1.000 per maand te besteden. De huidige 65-plussers vormen de eerste groep is die hun hele loopbaan aan de AOW meebetaald hebben. Daarnaast hebben zij in de jaren zeventig en tachtig hoge belastingen en premies moeten afdragen om de verzorgingsstaat op te bouwen en in stand te houden.
Bovendien nemen zij bijna een derde van het totale vrijwilligerswerk in Nederland voor hun rekening. Al dit vrijwilligerswerk bespaart miljarden op de professionele dienstverlening.

Klik hier om de volledige toespraak van Paul de Beer te downloaden in Word-opmaak.

omhoog

Lodewijk de Waal en Paul de Beer

In reactie op de inleiding van Paul de Beer zei FNV voorzitter Lodewijk de Waal dat onderzoek een en andermaal uitwijst dat 80% van de Nederlanders kiest voor een solidaire samenleving, óók als daar een stevig prijskaartje aan hangt. De bonden hebben het afgelopen najaar op de bres gestaan voor sociale oplossingen rond het prepensioen en nu voor de WW en kunnen daarbij rekenen op een stevig maatschappelijk draagvlak. Zij zijn echter ook gebonden door de financiële ruimte die overheid en werkgevers bieden. Socialere oplossingen zijn mogelijk, maar vragen om politieke wil. Die is er wel bij de bevolking, maar niet bij de huidige regering en de werkgevers. De Waal betwijfelt of deze regering wel op een meerderheid had kunnen rekenen als het huidige beleid inzet van de verkiezingen was geweest

Paul de Beer onderstreepte dat een ander beleid wel mogelijk is: er is geld genoeg, het gaat erom welke keuzes er gemaakt worden. Anno 2005 is het niveau van de sociale zekerheid terug op dat van 1966. Dit wordt onderbouwd met kommer en kwel verhalen over de ondergang van de Nederlandse economie die alle grond missen.

Behoud van solidariteit is niet in tegenspraak met hervorming en modernisering van de sociale zekerheid. De Waal hekelde de bezuinigingsdrift waar iedere reorganisatieronde mee gepaard gaat. Hij pleitte voor een offensief werkgelegenheidsbeleid. Nog meer dan nu moeten mensen aan werk geholpen worden.

omhoog

Workshops

Na de opening zijn de deelnemers uiteen gegaan om de vragen rond arbeid, levensloop en solidariteit toe te spitsen op de situatie van vier bevolkingsgroepen.

Vrouwen
Wat biedt de levensloopregeling aan mogelijkheden? Die vraag is snel beantwoord: de levensloopregeling is alleen handig voor hoogopgeleide tweeverdieners en fulltime werkenden. Weinig vrouwen zullen van de levensloopregeling profiteren. Sterker nog - zo legt econome Thera van Osch uit - mannen zullen juist meer van deze regeling profiteren aangezien zij met hun hoge fulltime salarissen sneller voor verlof kunnen sparen. Vrouwen werken misschien bij aanvang van hun carrière wel fulltime, maar als zij kinderen krijgen gaan de meesten parttime werken. Bij het eerste kind hebben ze nog niet zo veel kunnen sparen voor verlof. En als dat wel het geval is, dan gebruiken ze dat verlof bij het eerste kind en is daarna de koek op.
Wat vinden vrouwen in de groep ervan? De meeste zijn op leeftijd en zij zullen niet meer van deze regeling kunnen profiteren. Het idee van een levensloopregeling is wel aardig bedacht maar draait op weinig tot niets uit, althans niet voor vrouwen….

Jongeren
De deelnemers aan deze workshop werden uitgedaagd na te denken over wat ze tot solidariteit beweegt: is dat welbegrepen eigenbelang of lotsverbondenheid? Welhaast unaniem koos men voor die lotsverbondenheid. Solidariteit begint niet met calculeren maar met de wil om voor elkaar op te komen, waarbij de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen. Dat doe je natuurlijk wel gemakkelijker als je erop kunt vertrouwen dat anderen ook voor jou opkomen als je dat nodig hebt. Jongeren in de workshop meenden dat ze op dit moment meer van solidariteit profiteerden dan dat ze er aan bijdroegen. Dat schept ook verplichtingen in de toekomst.
Een solidaire samenleving moet natuurlijk betaalbaar zijn, maar o.a. Sioux van Dijk wees erop dat Nederland nog steeds rijker wordt. De vraag is eerder waardegeoriënteerd: in wat voor wereld wil je wonen, hoe kijk je tegen je de mensen om je heen aan, wat zijn je idealen.

Workshop ouderen Unie KBO
Centraal stond de vraag of ouderen aan hun eigen AOW mee moeten betalen. Op dit moment betaal je tot je 65e premie en ontvang je daarna de uitkering. Met het oog op de houdbaarheid van de financiering van de AOW zijn er twee stromingen: De AOW als verzekering handhaven, dus financiering via premies. Daar tegenover staat de mening: AOW fiscaliseren, financiering via belastingheffing.
De deelnemers vonden dat van ouderen met een goed inkomen gevraagd mag worden mee te betalen om de AOW voor iedereen op peil te houden. Wel meende men dat van ouderen dit uitsluitend van de AOW leven geen bijdrage gevraagd kan worden.
Er waren ook mensen die vonden dat aan de huidige generatie niet opnieuw gevraagd kan worden om offers aan de solidariteit te brengen.

Workshop ouderen FNV
De deelnemers vonden dat het voor het behoud van de solidariteit tussen jongeren en ouderen beter is de rechten van jongeren uit te breiden dan de aanspraken van ouderen te verminderen. Hogere bijdragen voor solidariteit zijn geen probleem als het draagkrachtbeginsel goed wordt toegepast.
In het tweede deel van de workshop stond de vraag centraal: wat doe je in de tijd na je pensionering en vind je dat je dan solidair bent? Bijna alle deelnemers vervulden vrijwilligers- of zorgtaken. Daar kwam een stelling uit: het is gemakkelijk om aan zorg te doen in je eigen omgeving, je vrouw, je kinderen, maar het is kunst om ook zorg te doen verderop.
Voor solidariteit zijn regelingen heel belangrijk, maar het meest belangrijk is dat in je gezin en buurt vanaf het begin solidariteit aanwezig is.

Workshop volwassenen
Het Nibud-onderzoek 'Meningen over levensloop' laat zien dat huishoudens in de lege-nestfase hun meest gelukkige levensperiode beleven. Ouders die werk en zorg voor kinderen combineren én gepensioneerden zijn minder gelukkig met de hoogte van hun inkomen en vermogen; bij gepensioneerden staat daar tegenover dat zij gelukkig zijn met de hoeveelheid vrije tijd die ze hebben.
De levensloopregeling van dit kabinet gaat ervan uit dat mensen hun leven goed kunnen plannen, maar dat is niet erg realistisch, vooral niet voor mensen met een laag inkomen. Het blijft daarom nodig om de risico's rond zorg goed af te dekken. De nieuwe levensloopregeling is daarvoor te beperkt. Collectieve voorzieningen moeten in standgehouden of nog verder uitgebreid worden. Zorgverlof, onderwijs en kinderopvang moeten beter geregeld worden dan nu het geval is. Voor opfrisverlof en sabbatsverlof kunnen mensen individueel verantwoordelijk gesteld worden. Op deze basis blijft de solidariteit overeind.

omhoog

Slotforum

Onder leiding van Margriet Jongerius, directeur van Hogeschool De Horst gingen deelnemers en panel met elkaar in debat over stellingen uit de workshops.

Rijk en arm
Onafhankelijk van elkaar presenteerden verschillende workshops als centrale stelling dat het niet zozeer gaat om solidariteit tussen oud en jong, maar om solidariteit tussen rijk en arm.
Het moet gaan over de 30 procent ouderen die het krap hebben en niet over de hele groep ouderen, waar zeer rijken bij zitten. Er is geen reden waarom zij niet mee zouden kunnen betalen aan de solidariteit.
Het moet ook gaan over de slecht opgeleide werkende jongere en de jonge vrouw die onbetaalde zorgarbeid. Zij bouwen nauwelijks rechten op en leveren wel een belangrijke bijdrage aan onze samenleving. Zonder goede collectieve regelingen zijn zij de arme ouderen van morgen.
Dat vraagt om solidariteit. Daar is in onze samenleving bereidheid toe. Het is merkwaardig dat de tendens van het beleid steeds meer richting individualisering, eigen keuzes en verantwoordelijkheid gaat en dat daardoor de solidariteit ondergraven wordt.

Solidariteit anoniem?
Onze verzorgingsstaat regelt solidariteit met collectieve regelingen die uitgevoerd worden door bureaucratische instantie. Daar zijn goede redenen voor: het gaat niet om bedeling, maar om rechten die voor iedereen gelden.
Zo wordt solidariteit wel steeds anoniemer. Mensen, zeker jongeren, hebben niet langer het idee dat het gaat om verworvenheden waar ze zelf voor gevochten hebben. Antoon Blokland, voorzitter van CNV jongeren, pleit ervoor dat solidariteit weer een gezicht krijgt. Dat vraagt om persoonlijke inzet. 'De keuzes die mensen op een heel oprechte, authentieke manier maken zijn solidaire keuzes in hun directe omgeving. Ze schuiven die niet af op instituties, op organisaties, op regelingen of op al dat soort gestructureerde vormen. Het is heel erg vanuit hun eigen handelen, hun eigen perspectief en hun eigen leven. Dat vind ik in de kern een waardevollere vorm van solidariteit, dan als we die als het ware over de schutting van de overheid of een vakbeweging of institutie gooien die het dan voor jou regelt.'
Lodewijk de Waal waarschuwt dat de huidige politici de persoonlijke solidariteit gebruiken als argument om collectieve regelingen weg te bezuinigen. Dat vindt hij levensgevaarlijk.

Vrouwen en zorgarbeid
Levensloopregelingen lijken eerder toegespitst te zijn op mannen die iets willen reserveren voor de afbouw van hun carrière dan voor vrouwen die tijd willen reserveren voor zorg voor hun kinderen of ouders.
Thera van Osch, econome, merkt op dat het afschaffen van het kostwinnersbeginsel (het tweede inkomen in een huishouden werd daardoor minder belast) nadelig voor mensen, meestal vrouwen, die niet volledig werken. Het huidige gelijkheidbeginsel dwingt vrouwen meer betaald te werken voor hetzelfde geld. Dit leidt tot hogere belastingafdracht, maar ook tot minder tijd voor zorgarbeid. De overheid heeft deze belastinggelden echter nooit geïnvesteerd in betere kinderopvang of een vergoeding voor mensen die onbetaalde zorgarbeid verrichten.
Lodewijk de Waal is tegen een vergoeding voor zorgarbeid. Dat leidt bijna onmiddellijk tot een basisinkomen. Dat acht hij niet realistisch. Wel moeten er goede prioriteiten gesteld worden: een goede kinderopvang en goede zorgvoorzieningen zijn belangrijker dan levensloop.

Levensloop
Antoon Blokland meent dat 'de maatschappij met de huidige levensloopregeling kiest om niet heel veel in te investeren in de behoefte die er is van de mensen rond de dertig. Dan maken we dus als het gaat over solidariteit tussen oud en jong een verkeerde keuze.'
Lodewijk de Waal bestrijdt dit. Ook jongeren bouwen rechten op waarvan zij gebruik kunnen maken. Het is wel een kwestie van prioriteiten stellen: 'Als ik de keuze had tussen een regeling die per definitie in tijd heel beperkt is, want het gaat om een half jaar of een jaar ertussen uit als je veel gespaard hebt, of een collectief gefinancierde kinderopvangregeling, dan geef mij maar die kinderopvangregeling, want heb je veel meer aan.'

Sluiting
Dagvoorzitter Joep van der Linden sluit de vergadering met een bijzonder woord van dank aan Hogeschool De Horst en aan Lodewijk de Waal. Hij heeft als FNV voorzitter de recente vijf 1 mei conferenties warm ondersteund en daar waardevolle bijdrages aan geleverd. Van der Linden bedankt alle medewerkers en bezoekers. Om de inspiratie levend te houden biedt hij allen een rode roos aan.

omhoog

Terug naaar openingspagina 1 mei conferentie

home