home

PROJECTEN

1 MEI CONFERENTIE 2001
Een initiatief van het Platform Economische Gerechtigheid

Achtergrondartikel conferentie 'Globalisering en sociale gerechtigheid'
Hub Crijns

Aanleiding
1 Mei Conferentie
Hoe sociaal is Europa?
Sociale verhoudingen in een globaliserende wereld
Migratie als gevolg van een globaliserende economie
Identiteit,  multiculturaliteit  en conflict

Op 15 mei 1891 publiceerde Paus Leo XIII de encycliek Rerum Novarum over de sociaal-maatschappelijke problemen van zijn tijd. Deze encycliek vormt nog steeds de basis voor het moderne katholieke sociale denken en sanctioneerde - ook in Nederland - het oprichten van katholieke werknemersorganisaties. Het sociale denken werd verder uitgewerkt in latere encyclieken, zoals in Quadragesimo Anno (1931) van Paus Pius XI, in Laborem Excercens (1981) en in Centesimus Annus (1991) van Paus Johannes Paulus II. In 1991 werd op velerlei manieren en met een groot aantal organisaties herdacht dat 100 jaar geleden de eerste sociale encycliek Rerum Novarum verscheen.

omhoog

Aanleiding

Tijdens het halfjaarlijkse overleg met LIAN/DISK (LIAN/DISK staat voor de Landelijke Instelling voor het R.K. Arbeidspastoraat in Nederland / Dienst in de Industiële Samenleving vanwege de Kerken, zoals samenwerkend met andere kerken in landelijk bureau DISK) heeft dr. P. Stevens, de Secretaris-Generaal van de Bisschoppenconferentie het verzoek gedaan op zoek te gaan naar partners voor het organiseren van een bijeenkomst ter gelegenheid van 110 jaar Rerum Novarum. Als thema voor de conferentie was gekozen: Globalisering en sociale rechtvaardigheid als actuele sociale kwestie. Als datum is 1 mei 2001 vastgesteld.

De katholieke mensenrechtenorganisatie Commisie Justitia et Pax Nederland en de Vakcentrale FNV hebben aangegeven als medeorganisator op te willen treden. De Katholieke Raad voor Kerk en Samenleving heeft half februari besloten dat ze ook als medeorganisator wil optreden. Naast deze dragende organisaties zal een groot aantal organisaties uitgenodigd worden om bijdragen te leveren en deel te nemen aan de conferentie: de Vakcentrale CNV, de UnieKBO, de Raad van Kerken in Nederland, Humanistische Organisaties, internationale instellingen, enzovoorts.

Bij de vormgeving van de conferentie wordt ook aangesloten op de oproep van de Commissie van de Episcopaten van de Europese Gemeenschap (COMECE). Het blad ‘Een-twee-een’ van het Secretariaat van de RK-Kerk schrijft: “COMECE noemt de Europese eenwording een historische roeping. ‘De uitbreiding van de Europese unie is niet alleen een dringende uitdaging, maar ook een historische roeping, die we tot een succes moeten maken.’ Deze oproep deed bisschop Joseph Homeyer, president van COMECE, na afloop van de herfstontmoeting op 23 en 24 november 2000 in Brussel. Hij was gericht aan de Europese staatshoofden aan de vooravond van hun ontmoeting in Nice. Uit Nederland was bisschop A. van Luyn s.d.b. aanwezig in Brussel, waar COMECE ook een aantal goede voornemens maakte. De Kerk moet mensen helpen de EU, haar beleid en structuren te begrijpen, om hen deel te laten uitmaken van de Europese democratie. De bisschoppen, zoals samenwerkend in COMECE, zullen daartoe een debat over Europa lanceren op nationaal niveau, te beginnen in hun eigen Bisschoppenconferentie. COMECE vraagt katholieke universiteiten te helpen de basiswaarden van Europese integratie te verwoorden. Het Europese initiatief is te vaak als een puur economisch initiatief gepresenteerd, terwijl er belangrijke antropologische en sociaal-ethische implicaties aan kleven.”

omhoog

1 Mei Conferentie

De doelstelling is om in dialoog met representanten vanuit het maatschappelijke middenveld informatie uit te wisselen en visies en standpunten over globalisering en de invloed die dat op mensen heeft te formuleren. Uitnodigingen gaan naar leden van katholieke organisaties, naar de FNV-achterban en naar verdere geďnteresseerden vanuit diverse maatschappelijke organisaties. De bijeenkomst krijgt het karakter van een publieksconferentie. Monseigneur Ad van Luyn s.d.b., bisschop van Rotterdam, en Lodewijk de Waal, voorzitter FNV, houden elk een inleiding, waarin zij namens kerken en vakbeweging ingaan op achtergronden en problemen van het thema. Ze zullen elk vanuit hun eigen invalshoek ook wegen tot concreet handelen aandragen.

Vervolgens gaan de conferentiegangers deelnemen aan vier workshops. In elke workshop krijgen zowel sociaal-economische feiten of gegevens als levensbeschouwelijke aspecten een plaats. In elke workshop komt de vraag aan de orde welke rol is weggelegd voor het maatschappelijk middenveld (kerken en vakbeweging), eventueel gelegd naast de rollen van ondernemingen en overheden. Ter voorbereiding van de conferentie en de workshops wordt actueel materiaal ingebracht, dat zich richt op een overzicht van basisfeiten én visies op de gewenste ontwikkelingen. Dit materiaal wordt verspreid onder de deelnemers. De conferentie wordt zo ingericht dat er zoveel mogelijk blijvende relaties ontstaan, die een verdere doorwerking na afloop mogelijk maken. De workshops kennen geen inleidingen, maar de gespreksleider start het gesprek met het aanwezige forum, waarin gaandeweg de deelnemers aan de workshop kunnen participeren.

Vanuit de centrale inleidingen en de stellingen van de workshops staat het afsluitende middagforum onder leiding van de journaliste Paulien Osse.

Voorgestelde deelnemers voor het forum zijn:

  • Ronald Jeurissen namens de KRKS
  • Hein Pieper namens Verband van Katholieke Maatschappelijke Organisaties
  • Lodewijk de Waal namens de FNV
  • Doekle Terpstra namens het CNV
  • Ineke Bakker, algemeen secretaris van de Raad van Kerken
  • Ploni Robbers-van Berkel, actief lid van kerkelijke vertegenwoordigingen op Europees niveau
  • Frits van Vugt, voorzitter Humanistische Verbond

omhoog

Hoe sociaal is Europa?

In november 1990 riep Jacques Delors, toenmalig voorzitter van de Europese Commissie, ertoe op aan Europa ‘een hart en ziel’ mee te geven. Toch is de Europese Unie nog vooral een economische gemeenschap, waarbinnen in 2002 een monetaire eenheid wordt gerealiseerd. De levensbeschouwelijke tradities met hun visies op waarden en hun beschrijvingen hoe op grond daarvan een rechtvaardige en sociale samenleving er uit kan zien, hebben bij de vorming van de Europese Unie geen bepalende rol gespeeld. In de Europese politiek richt het sociale beleid zich vooral op mensen met betaald werk en is het sociale beleid voor de mensen zonder betaald werk tot nu toe vooral toegewezen aan de deelnemende landen zelf. Kunnen waarden een rol spelen in de Europese politiek? Gericht op sociaal en rechtvaardig beleid, zowel binnen de Europese Unie als naar de gehele wereld? Bij dit debat wordt ook betrokken het handvest van Europese grondrechten, de ontwikkeling van een Europese CAO en de visie op de ontwikkeling van Europa als “Europa van de burgers”.

omhoog

Sociale verhoudingen in een globaliserende wereld

Rode draad van deze werkshop is de vraag: hoe pakt het proces van globalisering momenteel uit voor burgers wereldwijd en op welke manier kan het bijgestuurd worden? Er zijn in elke economie drie economische deelsystemen aan te wijzen. Het deelsysteem van de ruil, waarin vooral spelers op de vrije markt actief zijn. Het deelsysteem van herverdeling, waarin vooral overheden actief zijn. En het deelsysteem van wederkerigheid of zorg, waarin vooral burgers actief zijn. Bij nadere analyse is op te merken, dat in de laatste tien jaar het deelsysteem van de ruil, vrije markt en partijen die wereldwijd actief zijn, dominant is geworden. Economische rationaliteit overheerst. Waar het geld en de koers van aandelen het spel meebepalen, overheerst de ratio van winstmaximalisatie. Bij internationale fusies van bedrijven verdwijnt de zeggenschap over het eigen werk. Wereldwijde kapitaalstromen leiden tot concentratie van rijkdom bij enkelen en tot armoede voor velen, vooral in de ontwikkelingslanden.

In de deelsystemen van herverdeling en wederkerigheid is het denken vanuit relaties en menselijke maat krachtiger. Economie heeft hier meer het gezicht van dienen: aan een rechtvaardige samenleving voor allen en aan een toekomst voor de volgende generaties. Levensbeschouwelijke tradities en de waarden, die daar vanuit worden geformuleerd, hebben een krachtige inbreng.

Vanuit de levensbeschouwelijke tradities is er een constante kritiek te formuleren op het deelsysteem van de ruil en de vrije marktwerking en pleit men voor een regulerend kader, waarmee sociale, rechtvaardige en duurzame doelen kunnen worden nagestreefd. Zijn er naast deze kritiek ook nieuwe kansen te zien bij de toenemende globalisering? Welke initiatieven kunnen we nemen ter bevordering van een rechtvaardige wereldarbeidsmarkt (o.a. bestrijding kinderarbeid, sociaal en duurzaam ondernemen, naleving van vakbondsrechten)? Denk bijvoorbeeld aan het huidige debat over maatschappelijk verantwoord ondernemen en het formuleren van bedrijfscodes door multinationals, o.a. onder invloed van consumentenbewegingen, milieubewegingen en kerken.

omhoog

Migratie als gevolg van een globaliserende economie

Migratie, veroorzaakt door economische globalisering, lijkt een van de grootste sociale kwesties van deze eeuw.  Mensen verlaten huis en haard omdat zij politiek vervolgd worden, omdat zij op de vlucht zijn voor oorlogen en binnenlandse conflicten, omdat zij elders kansen zien om hun economische positie te verbeteren. Daarbij moet gezegd worden dat de grens tussen politieke vluchtelingen en economische migranten flinterdun is geworden. Het rijke Westen ziet vrij verkeer van goederen, geld en diensten als een mogelijkheid tot economische groei, maar vrij verkeer van mensen als een bedreiging van haar welvaart. Nederland laat nog slechts politieke vluchtelingen, gezinsherenigers,  hoogopgeleide arbeidsmigranten waaraan Nederland behoefte heeft en migranten uit andere westerse landen toe.  Alle anderen probeert men met alle middelen van haar grondgebied te weren.  Maar migratie is niet te stoppen. Welke maatregelen Europese landen ook bedenken om arbeidsmigranten te weren, uiteindelijk kan migratie pas tegengegaan worden als de demografische, ecologische, politieke, en economische grondoorzaken in hun samenhang  worden aangepakt. Een geďntegreerd beleid moet worden ontwikkeld waarin armoedebestrijding, bevordering van politieke stabiliteit en respect voor mensenrechten, economische groei en een verantwoord omgaan met economische hulpbronnen hand in hand gaan.  Dit is een proces van lange adem.

In deze workshop wordt aangegeven op welke wijze de globaliserende economie de wereldwijde verschillen tussen arm en rijk vergroot  en wat de relatie is tussen deze groeiende welvaartsverschillen en migratiestromen. Vervolgens komt de rol van Nederland in de internationale politiek aan de orde. En in eigen huis: moet Nederland uit eigenbelang of om humanitaire redenen weer arbeidsmigranten toelaten. Welke vorm zou deze toelating van arbeidsmigranten moeten krijgen?  Om hoeveel mensen zou het moeten gaan?  Is er draagvlak voor toelating van arbeidsmigranten?

Levensbeschouwelijke tradities houden pleidooien voor de gelijkwaardigheid van mensen, het opheffen van de verschillen tussen rijk en arm en het ontwerpen van criteria van sociale rechtvaardigheid. Vanuit hun  religieuze wortels benadrukken zij het grondrecht van ieder mens, ongeacht zijn legale status, op verzorging, onderdak en het delen in de welvaart der volkeren.  Welke consequenties moeten deze grondwaarden hebben  bij het spreken en handelen van kerken over migranten en vreemdelingen?

omhoog

Identiteit,  multiculturaliteit  en conflict

Godsdienst en religie bieden mensen een referentiepunt voor de vraag naar de zin van het leven, zij stimuleren en vormen het gevoel van identiteit en bevorderen een harmonieus samenleven, zorg voor de medemens en voor de natuurlijke omgeving. Religie en godsdienst beďnvloeden daarom sterk de vorming van de persoonlijke identiteit en het gevoel te behoren tot een groep. Deze kenmerken van  religie en godsdienst hebben ambivalente gevolgen omdat ze - naast zorg voor de medemens, solidariteit  en respect voor humanitaire waarden - kunnen verworden tot bron van racisme en ideologische conflicten kunnen veroorzaken. De geschiedenis toont ons vele gevallen van conflicten tussen volkeren die tenminste gedeeltelijk een religieuze oorsprong kenden. Toch zijn in onze tijd veel mensen verbaasd over de toename van conflicten en geweld die in onze tijd worden uitgevochten langs godsdienstige lijnen. Was het belang van religie in onze geseculariseerde wereld niet aan het verdwijnen? Een diepgaande beschouwing van conflicten leert dan ook dat niet religie, maar veeleer sociaal-economische tegenstellingen de belangrijkste oorzaak zijn van conflicten die op het eerste gezicht als godsdienst tegenstellingen worden aangeduid. Nieuwe tegenstellingen tussen volkeren worden veroorzaakt door een groeiende onzekerheid en armoede van een groot deel van de mensheid als gevolg van globaliserende economische systemen en communicatie. De frustratie hierover leidt vaak tot religieus fundamentalisme en tot het zoeken van nieuwe vijanden.

Wereldgodsdiensten hebben als het gaat om geweld boter op hun hoofd, dat is duidelijk. Maar de kern van hun levensbeschouwing is vaak een leer van vrede en gerechtigheid en vele gelovigen handelen daar ook naar. Hoe kunnen religieuze organisaties en individuen bijdragen aan oplossingen van conflicten, met name aan diegene, die voortkomen uit globalisering van de economie? Kunnen ze ook bruggen bouwen om verzoening te bewerkstelligen?

omhoog

Terug naaar openingspagina 1 mei conferentie

home