home

ARBEIDSPASTORAAT DISK

PRESENT TUSSEN KERK EN WERK
Presentatie Present tussen Werk en Kerk

Door Hub Crijns

Inleiding
Ervaringen opgedaan tijdens het interviewproject
Discursieve kloof en kerk in de marge
Verleden, heden en toekomst van het arbeidspastoraat

Inleiding

In januari van 2007 is het project Present tussen Werk en Kerk gestart. Het gaat om het interviewen van twintig arbeidspastores om zo de periode tussen 1975 en 2006 in beeld te brengen. Eerder zijn er al interviewboeken verschenen met katholieke bedrijfsaalmoezeniers Pendelen tussen werk en kerk (1994) en protestantse industriepredikanten Pionieren tussen werk en kerk (1999), beide over de periode 1945 tot 1975. Ook is de geschiedenis van de kapucijnen en hun bedrijfsapostolaat in Amsterdam Kap en koord in Amsterdam (2000) vastgelegd. Rob Kuppens heeft in het eerste half jaar van 2007 als stagiair geschiedenisstudie van de Radboud Universiteit Nijmegen aan het project gewerkt. Na juni heeft hij het werk aan het interviewproject voortgezet als freelance onderzoeker.
Rob Kuppens heeft twintig arbeidspastores geïnterviewd, die op verschillende plaatsen in Nederland in de afgelopen dertig jaar gewerkt hebben. Er is gekeken naar alle DISK regio's, naar teamverbanden en naar een gelijke verhouding tussen mannen en vrouwen. Ook is een groter project in beeld gebracht, namelijk het project Coöordinatie Arbeiders Platform. Met name genoemd gaat het om gesprekken met Hans Agelink, Karel Blanksma, Anne Marie Booij, Irmgard Busch, Pauli Irik, Jo Goossens, Henk Kampert, Fred Keesen, Hans Knibbeler, Alexandra De Krijger, Mart Lemmens, Els Nicolas, Ellie Smeekens, Wim Timmermans, Eef van Vilsteren, Daan Vogelpoel, Frans Vroemen, Hielke Wolters, Wim Vrolijks, en Simon Zuidema.
De interviews zijn opgenomen en deze opnames zijn in een letterlijk transcript uitgewerkt. Vervolgens hebben Rob Kuppens en Hub Crijns in overleg met de betreffende arbeidspastor het interview omgewerkt naar een biografisch verhaal van gemiddeld acht pagina's. Uitgeverij Narratio in Gorinchem is evenals vorige keren mede-uitgever. Op 17 april is het boek Present tussen Werk en Kerk gepresenteerd.

omhoog

Ervaringen opgedaan tijdens het interviewproject

Hub Crijns kan ruim veertig gasten verwelkomen, waaronder naast veel geïnterviewde arbeidspastores ook Mgr. Gerard de Korte, referentbisschop voor Kerk en Samenleving, Evert Jan Hazeleger, hoofd Kerk In Actie Binnenland en de familie van Rob Kuppens.
Rob Kuppens opent de presentatie met impressies en indrukken. Hij schetst hoe hij snel heeft kunnen inlezen en inpraten rond DISK en arbeidspastoraat en hoe de arbeidspastores op een vriendelijke en communicatieve manier hem hebben geholpen om tot goede gesprekken te komen. De sociale en pastorale ervaring werd in die gesprekken ook op die manier zichtbaar. Rob heeft veel geleerd van die gesprekken en het uitwerken ervan en heeft zo een boeiend inzicht gekregen in een stukje actuele kerkelijke geschiedenis.
Als inhoudelijk doel van het arbeidspastoraat omschrijft hij de "de sociale betrokkenheid bij de randgroepen van onze samenleving. Voor een priester en een dominee is dat in eerste instantie vanuit kerkelijke structuren, voor de sociaal werker die in het arbeidspastoraat is gerold kan de eerste overweging het sociale karakter zijn geweest, het kerkelijke aspect eraan het tweede. Maar het mooie is dat dit in de praktijk waarop mensen elkaar vonden er niets toe deed: het was duidelijk voor wie men zich wilde inzetten."
Pratend over de kerkelijke bezuinigingen van de laatste tien jaar blijkt dat arbeidspastores weet hebben van wat in de kerken leeft en hoe de eigen economie ervoor staat. De noodzaak van bezuinigen is niet een probleem "Maar arbeidspastores maakten zich er wel druk om dat het vaak juist het arbeidspastoraat is - en ander sociaal werk - dat er in de bezuinigingen het eerst aan moest geloven. Want, zo kreeg ik meer dan eens te horen, als je als krimpende kerk toch een stem wilt houden in deze samenleving, dan zul je je juist op sociaal vlak moeten laten zien. Hoe meer het gezicht naar binnen wordt gericht, hoe minder interessant je voor 'de rest van de samenleving' wordt. Zo ontstaat aldus vanzelf een vicieuze cirkel, waar alleen uit te komen valt als de kerken voluit zouden durven inzetten op hun sociaal gezicht."
Ook de media helpen niet mee om de sociale en diaconale kant van de kerk te laten zien, maar bevestigen via hun berichtgeving vooral de binnenkerkelijke gerichtheid. Met het voorbeeld rond de atheïstische dominee Klaas Hendrikse aan protestantse kant en het boekje van de Dominicanen over ambt aan katholieke kant en hoe beide grote kerken geen gesprek openen hierover illustreert Rob Kuppens deze waarneming. Terwijl er binnen die kerken ook ander spannend nieuws te vinden is, zoals het arbeidspastoraat aantoont.
Rob heeft veel geleerd van het project en is blij met het resultaat. "Dit boekje is een verslag geworden van pakweg 30 jaar arbeidspastoraat, met positieve verhalen en een boek dat enorm veel enthousiasme uitstraalt."

omhoog

Discursieve kloof en kerk in de marge

Marit Monteiro, hoogleraar Geschiedenis van het Nederlands Katholicisme aan de Radboud Universiteit te Nijmegen, roert in haar inleiding twee thema's aan. "Het eerste thema betreft de zogeheten discursieve kloof, die Rob en de door hem geïnterviewde arbeidspastores belichamen. Met 'discursieve kloof' bedoelen we een kloof in taal- en voorstellingswereld, waaraan verschillen in leeftijd, sociale achtergrond, regionale herkomst of werkveld ten grondslag kunnen liggen. In dit geval gaat het me om een verschil in leeftijd en leefwereld tussen Rob, die geboren is op het hoogtepunt van de binnenkerkelijke polarisatie in Nederland, en zijn gesprekspartners die toen positie moesten kiezen. Die discursieve kloof reikt verder dan het leeftijdsverschil tussen auteur en geïnterviewden, maar zal ook de receptie van het boek raken, de lezers."
"Het tweede thema betreft de historische ontwikkeling van het arbeidspastoraat zelf. Dit is uitgegroeid tot een werkveld, waarin pastores, gewijd en ongewijd, mannen en vrouwen, zich konden inzetten voor degenen die Jezus 'de minsten der mijnen' noemde. Hier konden zij hun evangelisch engagement handen en voeten geven en werk doen dat zij relevant vonden. Hun portretten documenteren de verschuiving in wat als relevant werk gezien werd sinds de jaren 1960. Die verschuiving is aan katholieke kant, waarin mijn deskundigheid ligt, ingeluid door het tweede Vaticaans concilie. Die verschuiving is omarmd door talrijke priesters en religieuzen, voor wie kerk niet langer om instituut of hiërarchie draaide, maar om de geloofsgemeenschap als Gods volk onderweg. Het arbeidspastoraat bood een passende context voor zulk door het evangelie gevoed engagement, dat vanaf eind jaren 1960 het stempel 'authentiek christelijk' opgeplakt kreeg. De geschiedenis van het arbeidspastoraat documenteert hoe zulk engagement voor wat als 'echte' kerk werd verstaan, geïnterpreteerd moet worden vanuit de vraag naar wie of wat nu werkelijk geloofwaardig is. Het antwoord op die vraag vonden velen aan de basis van de kerk. Hoewel het arbeidspastoraat een inmiddels geïnstitutionaliseerde vorm van pastoraat mag heten, vertoonde het ook strijdbare trekken die als anti-institutioneel uitgelegd konden en kunnen worden. Met name door de uitdrukkelijke keuze voor mensen in de maatschappelijke en economische marge, voor wie de pastores zich niet alleen inzetten, maar door wie zij zich ook lieten gezeggen. Hier werden de rollen als het ware omgedraaid. Een vruchtbaar pastoraat stond en viel bij de ontvankelijkheid van de pastores, die zich niet op hun positie of status konden en wilden laten voorstaan."
Monteiro krijgt voor haar inleiding veel aandacht, getuige de latere discussie met de aanwezigen.

omhoog

Verleden, heden en toekomst van het arbeidspastoraat

Henk Kampert is arbeidspastor in het bisdom Breda. Hij is een van de arbeidspastores die geïnterviewd is in het boek en reflecteert op het verleden, heden en toekomst van het arbeidspastoraat. Henk noemt zijn benoemingsbrief als de sleutel voor de aanpak van zijn werk. Hij citeert dat "het mijn opdracht is mede vorm te geven aan de verantwoordelijkheid van het pastoraat ten aanzien van mensen en processen in de wereld van de industrie, welke ook de kerken voortdurend uitdagen tot bezinning en dienst aan de samenleving van vandaag". Aandacht voor mensen en processen in de wereld van industrie. Het opgetekende werkverhaal getuigt daarvan.
In de wereld van vandaag is kenmerkend, dat het arbeidspastoraat een onderdeel is geworden van de vormende en toerustende taak van het bisdom. Zij het dat Henk enkele contacten op de werkvloer en bij groepen van uitkeringsgerechtigden heeft gehouden, om zo met ervaringen van binnenuit goed vormingswerk te kunnen doen.
De toekomst zal er een zijn zonder de speciale arbeidspastor, zoals we die hebben leren kennen. Zal de zaak van het arbeidspastoraat, met aandacht voor mensen en processen in de wereld van de arbeid doorgaan? Henk Kampert citeert Toine van den Hoogen, die bij de presentatie van het Handboek Arbeid en Kerk stelde: 'arbeid zonder kerk is zichzelf niet'. Aan de orde is hier de vraag naar zin die mensen beleven aan en in hun arbeid. Henk Kampert citeer vervolgens een aantal krantenkoppen, waaruit blijkt dat er in de wereld van arbeid veel gemediteert, gebeden, en zin gezocht wordt. Referend aan zijn benoemingsbrief mist hij in deze vooral persoonlijke uitingen de processen in de wereld van de arbeid.
Een andere richting is te vinden in de sfeer van sociaal-ethisch of maatschappelijk verantwoord ondernemen. Daar wordt aandacht gegeven aan de spanningen, die er liggen tussen drie kanten van het bedrijfsleven: de winst, de sociale kant en de milieukant. Hij onderbouwt die kijkrichting met twee voorbeelden van bedrijfsbezoek met parochiepastores en gemeentepredikanten, die hij aan bedrijven in zijn regio brengt. "Naar mijn idee mogen en kunnen wij vanuit de kerken -in alle bescheidenheid- meepraten over dit proces, vanuit eigen kerkelijke traditie en achtergronden die 'het welzijn van mensen' en 'de heelheid van de schepping' betreffen. Ten overvloede wellicht: deze basisprincipes van sociaal handelen zijn onlangs bijeengezet in het Compendium van de Sociale Leer van de Kerk".
Vanuit zijn ervaringen in het bisdom Breda zijn het Zeeuws Sociaal-ethisch Beraad en de groep Beroep en Ethiek in Breda voorbeelden van arbeidspastoraat in de toekomst.

Hub Crijns is directeur van landelijk bureau DISK

Klik hier voor een verslagboek van de presentatie, met onder meer de inleidingen van Rob Kuppens, Marit Monteiro, en Henk Kampert.

'Present tussen werk en kerk. Verhalen rond het arbeidspastoraat 1975-2006', redactie Rob Kuppens en Hub Crijns, Theologische uitgeverij Narratio Gorinchem en Stichting landelijk bureau DISK 's-Hertogenbosch, ISBN 978.5263.626.9, 264 pag., prijs € 15, (excl. portokosten).
Klik hier om het boek te bestellen: bestelformulier (zie 'studies arbeidspastoraat').

Naar beginpagina 'Arbeidspastoraat DISK'

omhoog

home