home

BEVRIJDE TIJD
Deelnemen aan een 24-uurseconomie?

HET HOORT ER NU EENMAAL BIJ...

Magazine Bevrijde Tijd nr 4, september 2001
door Gerard van Eck

Het hoort er nu eenmaal bij…
Veel overwerk
Paulus schudt z’n hoofd
Hoeveel werk je gratis voor de baas?
Verwerkingssuggesties

Het hoort er nu eenmaal bij…

In Nederland wordt verhoudingsgewijs het meest overgewerkt in de horeca, detailhandel en transport- en communicatiebedrijven. Maar ook in andere sectoren komt overwerk steeds vaker voor.

Bedrijven voeren verschillende redenen voor overwerk aan. Veruit de meest genoemde reden zijn de schommelingen in de productie of dienstverlening. Om de drukte op te vangen moet het personeel meer uren maken dan normaal. Een andere belangrijke reden is de vervanging van ziek of anderszins afwezig personeel. Ook het niet kunnen opvullen van vacatures is een belangrijke reden voor overwerk.

Overwerk is weliswaar een eenvoudige, maar vanwege de toeslagen dure strategie om de arbeidscapaciteit aan te passen aan het werkaanbod. Bij aantrekkende productie is overwerk vrijwel altijd de eerste strategie om in de behoefte aan extra arbeidscapaciteit te voorzien. Zodra overwerk boven een bepaalde hoeveelheid uitkomt, veranderen bedrijven echter hun strategie. Dit kan leiden tot het aantrekken van nieuw personeel. Maar het kan ook leiden tot een wijziging van het bedrijfs- en arbeidstijdenpatroon.

Werknemers stellen zich tegenover het verrichten van werkzaamheden buiten de formeel vastgelegde arbeidstijden tamelijk soepel op.* Doorwerken tijdens de lunch wordt door slechts één op de twee werknemers als overwerk gezien. En één op de drie werknemers vindt voorbereidingen voor het werk in de weekenden geen overwerk. Bovendien wordt een groot deel van het overwerk onbetaald verricht.

Meer dan de helft van de werknemers zegt te kunnen voorspellen, wanneer ze moeten overwerken. Toch meent driekwart van de werknemers dat overwerk - ook al is het dikwijls te voorspellen - niet te vermijden valt. Het hoort er nu eenmaal bij. Dat heeft vooral te maken met de specifieke kenmerken van het productieproces binnen het bedrijf. Oplossingen zoeken ze vooral in het aantrekken van meer personeel en in een betere werkplanning. Ook verwachten ze oplossingen van bedrijfsspecifieke maatregelen. Bijna tweederde van de werknemers vindt echter dat de werkgever nu al voldoende tot ruim voldoende doet aan het terugdringen van overwerk.

Bijna driekwart van de werknemers die moeten overwerken, zegt daar ook geen enkel probleem mee te hebben. Vooral omdat ze er een aantrekkelijke vergoeding voor ontvangen. Maar ook omdat ze verwachten er meer kans op promotie door te zullen maken. Andere overwerkende werknemers zouden daarentegen wel van het overwerken af willen. Ze vinden dat het te veel nadelige gevolgen heeft voor hun privé-leven.

* Overigens heeft een groeiend aantal werknemers een zogeheten functiecontract. Zij zijn aangesteld voor het uitvoeren van een betaalde taak. Voor deze dikwijls hoogopgeleide werknemers bestaan er dus geen overuren.

Veel overwerk

Bijna de helft van de Nederlandse werknemers (45%) werkt meer uren dan er in het arbeidscontract vermeld staan, zo blijkt uit recent onderzoek. Fulltimers werken gemiddeld 3,5 uur per week extra; parttimers gemiddeld 1,9 uur. Alles bij elkaar genomen, wordt er 8 tot 9 procent van de overeengekomen tijd overgewerkt.

De Nederlandse werknemer maakt ook lange dagen. Naast de werktijd maakt ook het woon-werkverkeer een aanzienlijk deel uit van het totale tijdsbeslag. Fulltimers zijn gemiddeld tien uur en 45 minuten van huis voor werk. Parttimers gemiddeld acht uur een 45 minuten. Uit het onderzoek blijkt dat 17 procent van de ondervraagde werknemers in de voorafgaande week een werkdag van 11 uur of meer heeft gemaakt.

Overwerk wordt niet altijd betaald. 12 procent van de werknemers zegt geen enkele vorm van vergoeding te krijgen. 14 procent kent een gedeeltelijke vergoeding. In totaal wordt er dus door 25 procent van de Nederlandse werknemers overwerk verricht dat niet of niet volledig wordt vergoed. Parttimers blijken veel minder in aanmerking te komen voor een overwerktoeslag dan fulltimers. De FNV berekende dat de Nederlandse werknemers door onbetaald overwerk te verrichten de werkgevers jaarlijks een bedrag tussen de 15 en 20 miljard gulden cadeau doen.

De gemiddelde werknemer beschikt over een groot tegoed aan vrije dagen. Hij komt echter nauwelijks toe aan het opnemen daarvan. 69 procent van de werknemers heeft een tegoed van het afgelopen jaar meegenomen. Van de werknemers die een tegoed konden opnemen kan minstens 33 procent minimaal twee weken extra op vakantie. 17 procent had over de voorgaande jaren een tegoed van meer dan vier weken opgebouwd.

Het onderzoeksrapport Overwerktijd is te bestellen via de FNV Servicelijn, telefoon 0800-3300300. Ook kunt u het downloaden van de website www.fnv.nl.

Paulus schudt z’n hoofd
door Trinus Hoekstra

‘Wie niet werkt, zal ook niet eten.’ Met deze leus hebben kerk en christendom onze cultuur hard werken ingeprent. Werken als een heilig moeten. De leus is ontleend aan de tweede brief van Paulus aan de gemeente te Tessalonica (3:5-12). Wie echter denkt dat het de apostel te doen is om het opvijzelen van het arbeidsethos, komt bedrogen uit.

Paulus richt zich met zijn woorden tot een specifieke groep binnen de gemeente. Deze groep meent dat de Messias reeds is weergekeerd en dat het geen pas geeft om zich nog bezig te houden met zulke banale zaken als werken. Ze leven alsof ze niet langer deel uitmaken van de stoffelijke wereld, terwijl ze voor hun levensonderhoud wel teren op de zak van anderen. Paulus zegt tot hen: ‘als je niet voor je levensonderhoud wilt zorgen, moet je ook maar niet meer eten’ (vers 10). Volgens Paulus moet de wederkomst van de Messias nog plaatsvinden. Maar belangrijker is dat bij de verwachting van het Messiaanse rijk van recht en vrede hoort dat je zorg draagt voor de materialiteit van je bestaan. Werken is zorgen voor je levensonderhoud en zorgen voor degenen die van jouw afhankelijk zijn. Je werkt immers om te leven!

Wat zou Paulus ons vandaag willen zeggen? Werken is in onze cultuur veel meer dan zorg dragen voor ons levensonderhoud. Werken is steeds meer een mogelijkheid om onszelf te ontplooien. Dat doen we dikwijls door veel en hard te werken. In gedachten zie ik Paulus z’n hoofd schudden en hoor ik hem zeggen: ‘en dat terwijl ik hen slechts vermaande om in alle rust te werken en hun eigen brood te eten’ (vers 12).

Hoeveel werk je gratis voor de baas?
Check de overwerkcalculator!

FNV Bondgenoten heeft een overwerkcalculator ontwikkeld. Daarmee kun je snel uitrekenen hoeveel je eigenlijk ‘gratis’ voor je baas werkt. Eerst geef je aan hoeveel uren je onbetaald werkt per week. Vervolgens berekent de calculator hoeveel je zou verdienen als deze uren uitbetaald zouden worden. Bij een salaris van fl.6000,- bruto per maand en 5 uur onbetaald extra werk per week is dat bijna fl.750,- bruto per maand. Ook berekent de calculator je reële uurloon op basis van het totaal aantal gewerkte uren.

De overwerkcalculator is te vinden op de arbosite van FNV Bondgenoten: www.bondgenoten.fnv.nl/start/fbg/site-it-et/calculator.htm. Ook tref je op deze site de interactieve simulatie Hoe vertel ik het mijn baas? Verder kun je meedoen aan een internetdiscussie over de stelling Eindeloos werken: slim of dom?

Verwerkingssuggesties
Werktijd begrenzen

Overwerk is werk dat verricht wordt buiten de wettelijke grenzen voor de arbeidsduur per dag of per week. Van de wet mag dit alleen af en toe bij onvoorziene omstandigheden, of als het werk hier af en toe om vraagt. Toch wordt er op veel plekken structureel overgewerkt. Enkele suggesties voor een groepsgesprek.

In het artikel Minder overwerk voor servicemonteurs vertelt Wolter Bonnema over zijn ervaringen met overwerk. Komen die u bekend voor? Werkt uzelf dikwijls over? Maakt u dan lange dagen? Welke voor- en nadelen zijn aan overwerk verbonden? Ontvangt u er altijd een vergoeding voor? Extra geld of extra vrije tijd? Wat heeft uw voorkeur?

De korte tekst Regelingen beschrijft de grenzen die de Arbeidstijdenwet aan overwerk stelt. Ook wordt gewezen op bepalingen in cao’s. Bent u bekend met de regels van de wet? En met de cao-bepalingen? Zoek eens uit welke regelingen op u van toepassing zijn.

De tekst Het hoort er nu eenmaal bij… noemt redenen om personeel te laten overwerken. Welke redenen voert uw baas aan? Hoe past uw bedrijf de arbeidscapaciteit aan aan de hoeveelheid werk? Hoe past overwerk daarin? Valt overwerk te vermijden? Doet uw baas er voldoende aan om overwerk terug te dringen? Zijn OR en vakbond ermee bezig? Wat doet u er zelf aan? Hoe kan werktijd het beste begrensd worden?

In de korte meditatie Paulus schudt z’n hoofd wordt een invloedrijke tekst uitgelegd tegen de achtergrond van de situatie van de gemeente van Tessalonica. Schrijf een brief terug aan Paulus. Maak hem duidelijk welke uitwerking zijn woorden op u gehad hebben. Vertel hem welke betekenis werken voor u heeft. Wat u in dat verband van overwerk vindt. En hoe u uw werktijd binnen de perken houdt. Stel hem kritische vragen. Of zeg hem wat u aanspreekt in zijn brief.

omhoog

home