home

BEVRIJDE TIJD
Deelnemen aan een 24-uurseconomie?

WIJ ZIJN BLIJ MET DE AANDACHT VOOR ONS FEEST
Protestants-christelijke basisschool wil ontmoetingsonderwijs

Magazine Bevrijde Tijd nr 5, maart 2002
door Gerard van Eck

Kerst, Pasen, Suikerfeest
Probeersel
Overeenkomsten
Islamitische kalender
De cirkel van de tijd opengebroken
Vooruitgang
Multireligieuze samenleving
Tegemoetkoming
Verwerkingssuggesties

Elke godsdienst heeft een kalender met feest- en gedenkdagen. In Nederland wordt al eeuwenlang de christelijke kalender gebruikt. Migranten brengen echter andere kalenders met zich mee. Op de Lukasschool in Utrecht vieren ze naast Kerst en Pasen ook het islamitische Suikerfeest.

Jan Smid is sinds anderhalf jaar schoolleider van de Lukasschool in de Utrechtse wijk Kanaleneiland. "Toen ik hier in 1987 als leerkracht begon, was de verhouding tussen autochtonen en allochtonen nog gelijk. Daarna is alles wat Nederlands is de wijk uitgetrokken. Nederlandse kinderen gaan nu naar de wittere scholen in omliggende wijken. Met als gevolg dat 99% van onze leerlingen allochtoon is. De grootste groep is Marokkaans. Ook zijn er veel Turkse kinderen. Een kleine groep is Surinaams-Hindoestaans."

De veranderde samenstelling dwingt bestuur en team na te denken over de identiteit van de school. Smid: "We zijn een protestants-christelijke basisschool. Maar hoe geef je daar uitdrukking aan als 90% van de leerlingen islamitisch is? Daar loop je gaandeweg tegenaan. Bijvoorbeeld bij de viering van Kerst. Aanvankelijk vierden we dat in een kerk. Maar de helft van de klas kwam dan niet. De drempel was gewoon te hoog. Toen hebben we de viering verplaatst naar onze aula. Dat liep ook niet goed. Er kwamen wel heel wat ouders op af, maar die namen hun kleine kinderen mee. Toen hebben we ervoor gekozen om Kerst met de groep in de klas te vieren. Eerst een viering en aansluitend een maaltijd. Dat loopt wel goed. Negen van de tien kinderen doen mee. Ook zijn er ouders bij."

omhoog

Probeersel

De invloed van islamitische kalender (zie kader) is merkbaar op school. Leerlingen uit de hogere groepen doen vaak al mee aan de ramadan. Hanan Fachtala zit in groep 8. "Vorig jaar heb ik een paar dagen meegedaan. Dit jaar alle dagen. Je mag dan niet eten en drinken. Je denkt aan de armen die niets te eten hebben. Maar met gym moet je soms veel bewegen. Dan krijg je dorst, maar mag je toch niet drinken. Dat is zwaar!"

De Lukasschool besteedt al langer bewust aandacht aan de ramadan en het Suikerfeest. Schoolleider Smid: "In de groepen wordt er veel over gepraat. Op de dag van het Suikerfeest verzamelen de leerlingen zich in het speellokaal. Daar staat limonade voor ze klaar. Ze krijgen ook een cadeautje. Daarna eten en dansen ze met elkaar. De meisjes en jongens uit groep 8 zijn mooi uitgedost."

Afgelopen jaar vielen Kerst en Suikerfeest vrijwel samen. "De beide voorbereidingscommissies besloten de vieringen te combineren. Een school in Rotterdam had daar al goede ervaringen mee opgedaan. Ook hadden enkele leerkrachten een cursus hierover gevolgd. Het was een probeersel, maar het was erg leuk. Alleen was het lastig een geschikt thema te vinden. Uiteindelijk hebben we het thema ‘respect’ gekozen. Hierbij zijn verhalen gezocht. Vervolgens heeft elke groepsleerkracht er zijn eigen uitwerking aan gegeven."

Fatih Umut deed mee aan de viering in groep 8. "Het was leuk. We hebben een toneelstukje gespeeld. De meester vertelde een kerstverhaal. Ook hebben we liedjes gezongen. Daarna was er muziek en hebben we met elkaar gegeten in de klas. Niet elke christelijke school doet dat." Hanan vult aan: "Het zijn wel heel verschillende feesten. Het Suikerfeest is een soort beloning. Kerst niet, want dat gaat over de geboorte van Jezus in een schuurtje. Maar door het te vieren leer je wat van anderen. Met mijn ouders heb ik er ook over gepraat." Ook bij Fatih thuis hebben ze het over Kerst gehad: "Ik heb nog een klein zusje. Ze wilde graag een klein kerstboompje. Dat mag eigenlijk niet, maar…"

Ook rugzakmoeder Serife Özisik kijkt tevreden terug. Ze heeft als taak andere moeders bij schoolactiviteiten te betrekken. "Er waren veel moeders bij de viering in de groepen aanwezig. Ze hadden veel hapjes gemaakt. Na de viering konden de mannen en vrouwen in afzonderlijke ruimtes nog een kopje thee drinken. Wij zijn blij met de aandacht van juffrouwen en meesters voor ons feest."

omhoog

Overeenkomsten

Schoolleider Smid: "Aandacht voor de islamitische feesten past binnen het ontmoetingsonderwijs dat wij willen realiseren. Met het nadenken daarover zijn we al een paar jaar bezig. Echte weerstanden zijn er niet meer, maar leerkrachten en ouders moeten er nog wel in groeien. We kijken niet zozeer naar de uiterlijke verschillen, maar vooral naar de inhoudelijke overeenkomsten. Ik herinner me uit de tijd dat ik nog voor de klas stond, dat kinderen bang waren om naar verhalen over Jezus te luisteren. Dat mochten ze niet. Zingen van Jezus al helemaal niet. Ik heb toen met steun van het Christelijk Pedagogisch Studiecentrum in groep 7 een project gedaan. Daarin hebben we gezocht naar overeenkomsten tussen drie feesten uit de islamitische, hindoestaanse en christelijke traditie. Toen werd duidelijk dat Jezus ook voor moslims een profeet is. Misschien niet zo belangrijk als Mohammed, maar de koran noemt hem wel. Die ontdekking nam bij de kinderen en ouders wat van hun angst weg. Ook ikzelf heb er veel van geleerd. De godsdienstmethode die we gebruiken verwijst ook naar verhalen uit verschillende godsdienstige tradities. Verder organiseren wij ook studiereizen naar Marokko. Ik heb de indruk dat ouders het waarderen hoe wij het aanpakken."

Jan Smid vindt het belangrijk om samen met leerlingen feesten te vieren. "Met Pasen is er een ontbijt voor de kinderen. Met het Offerfeest zijn ze één dag vrij. Maar natuurlijk kan je niet van alle kinderen de feesten vieren."

Ook rugzakmoeder Özisik kan zich geen leven zonder feesten voorstellen. "Ik word altijd een beetje zenuwachtig als er een feest aankomt. Hoe zullen we het dit jaar doen? Toch zijn de feesten niet meer zo gezellig als vroeger. In Turkije was het overal merkbaar feest. Thuis en op straat. Net zoals hier met Kerst en Sinterklaas. Dat is niet meer zo."

Ook Hanan en Fatih uit groep 8 vinden feesten leuk. "Je krijgt cadeautjes, snoep of geld. En nieuwe kleding. Ook is het gezellig met elkaar. Zonder feesten zou het wel heel erg saai zijn."

Meer informatie over ontmoetingsleren: T. Andree en C. Bakker (red.), Feesten vieren in verleden en heden. Visies vanuit vijf wereldgodsdiensten. Zoetermeer 1997. (Enkel verkrijgbaar via bibliotheek). Het praktijkboek Lichtjes, slingers en verhalen biedt 56 uitgewerkte vieringen voor in de basisschool. Er staan christelijke vieringen, feesten van andere wereldgodsdiensten en algemene vieringen in. Besteladres: Unie voor Christelijk Onderwijs, postbus 1492, 3800 BL Amersfoort, telefoon: 033-4606010. Of via internet: www.uco.nl. Prijs 28,35 euro.

omhoog

Islamitische kalender

Moslims volgen een zuivere maankalender. De maand begint bij de nieuwe maan. Het moslimjaar telt 12 maanmaanden van afwisselend 29 en 30 dagen, in totaal 354 dagen. Hierdoor valt het elk jaar circa 11 dagen vroeger dan in het zonnejaar van 365 dagen. De koran verbiedt extra maanden boven de twaalf van het jaar. De moslimkalender kent dan ook geen schrikkelmaanden. Vieringen doorlopen daardoor alle seizoenen.

De belangrijkste islamitische feesten zijn het Suikerfeest en het Offerfeest. Tijdens het suikerfeest vieren moslims dat ze een goede vastenmaand (ramadan) hebben gehad. Volwassen moslims mogen die maand tussen zonsopgang en -ondergang niet eten, drinken, roken of seksuele omgang hebben. Wanneer het donker is wel: dan is het eten vaak extra lekker en erg gezellig, samen met veel vrienden en familie. Kinderen doen vanaf hun tiende af en toe een dagje mee. Het Suikerfeest wordt gevierd met lekker eten en vooral veel zoetigheid. Moslims staan midden in de nacht op, nemen een bad en trekken nieuwe kleren aan. Ze gaan naar de moskee en bidden tot de zon opkomt. Daarna gaan ze lekker eten en op bezoek bij familie en vrienden. Die krijgen ook vaak wenskaartjes en cadeautjes. Ook de arme mensen krijgen te eten.

Tijdens het Offerfeest herdenken moslims dat Ibrahiem niet zijn zoon hoefde te offeren om te laten zien dat hij van God hield. Moslims gaan ‘s ochtends naar de moskee, ‘s middags slachten ze een dier: meestal een schaap. Het is belangrijk om te geven en goede daden te doen, dus wordt het vlees verdeeld onder familie, gasten en arme mensen.


omhoog

De cirkel van de tijd opengebroken
"Vooruit, aan het werk!" (Ex. 5:4)

Het christelijk geloof heeft zich in onze streken vanaf de achtste eeuw verbreidt. Tot aan die tijd hebben de hier wonende Germaanse stammen hun eigen inheemse godsdienst. Hun kalender is sterk geënt op de kringloop van de jaargetijden met haar bijbehorende werkzaamheden. Godsdienstige rituelen en feesten begeleiden de agrarische bevolking bij de afwikkeling van deze eindeloze kringloop. De kalender richt hun blik op het verleden: heden en toekomst zijn slechts een herhaling van een mythisch oergebeuren. Bewust nagestreefde vernieuwing is vreemd aan dit cyclisch tijdsbesef.

In het zuidelijker gelegen Romeinse Rijk neemt het christelijke geloof al vanaf de vierde eeuw een dominante positie in. Keizer Constantijn maakt de ‘eerbiedwaardige dag van de zon’ tot een rustdag. De christenen hadden deze dag na de sabbatdag al van begin af aan gevierd als de dag van Christus’ opstanding. Het feest van zijn geboorte wordt vastgesteld op dezelfde datum als de geboortedag van de zon (25 december). Langzamerhand breidt het aantal christelijke feestdagen zich uit. Omstreeks 600 is het klassieke patroon van het kerkelijk jaar gereed. Met de almaar uitdijende kalender heeft de kerk gedurende de Middeleeuwen aanzienlijke macht weten uit te oefenen over het economische en politieke leven. Want naast de nu nog bekende christelijke feestdagen waren ook de talloze heiligendagen (holidays) vrije dagen.

omhoog

Vooruitgang

Bij de kerstening van de Germaanse stammen eerbiedigt de kerk de bestaande agrarische jaarindeling. De cyclus van seizoenen wordt overgoten met een christelijk sausje: de winterzonnewende wordt tot Kerstmis en het Lentefeest tot Pasen. Toch draagt de liturgische kalender door haar specifiek christelijke aspecten de kiem in zich van een andere, geheel tegenstrijdige tijdservaring. In de Joodse overtuiging dat Jahwes beslissing het godsvolk uit de Egyptische slavernij naar Israël te voeren, een volstrekt eenmalig karakter heeft, valt reeds een lineaire tijdservaring te ontdekken. Binnen het christelijk geloof komt deze verder tot ontplooiing. Zij heeft immers haar bestaansgrond in het leven van Christus. Zijn optreden is volstrekt eenmalig, onttrokken aan het repetitieve patroon van de cyclische tijd. Om die reden stelt de geleerde monnik Dionysus Exiguus (525) voor een jaartelling in te voeren die de geboorte van Christus als uitgangspunt heeft.

Aanvankelijk wordt het hele proces van schepping-zondeval-verlossing-voleinding nog als een cyclus voorgesteld: de verlossing in Christus is het herstel van het oorspronkelijke paradijs. Maar weldra wordt het eind beter geacht dan het begin. De verbetering is vooral spiritueel. Aardse vooruitgang betekent volgens kerkvader Augustinus slechts weinig in het licht van de eeuwigheid. Zijn voorstelling blijft het grootste deel van de Middeleeuwen overheersen.

Echter met dat de tijd voortschrijdt en de voleinding op zich laat wachten, wordt door met name stedelijke sociale groepen (handelslieden, geleerden) steeds meer betekenis toegekend aan wat er in de tijd gebeurt. Het vertrouwen in de mogelijkheid van aardse vooruitgang wordt steeds groter. De blik richt zich voortaan naar voren. Het heden is slechts doorgangsoord tussen een te overwinnen verleden en een te bouwen toekomst. Ieder heden komt daarmee onder druk van de tijd te staan. Ondanks kritische geluiden breidt dit lineaire denken zich in de loop der eeuwen uit naar alle terreinen van het maatschappelijk leven. Voor cyclische elementen is nauwelijks nog aandacht. Bovendien maakt de moderne tijdsbeleving zich steeds verder los van haar christelijke wortels.

omhoog

Multireligieuze samenleving

In Nederland leven inmiddels aanhangers van verschillende godsdiensten met elkaar samen. Iedere godsdienst kent zijn eigen specifieke tijdsbeleving. Zo hebben hindoes en boeddhisten een meer cyclische tijdservaring. Zij geloven in reïncarnatie, de kringloop van geboorte en dood. Joden, christenen en moslims hebben daarentegen een meer lineaire tijdsbeleving. Zij verwachten dat de (weder)komst van een Messias leidt tot betere en hogere levensvorm.

Het voldoen aan rituele verplichtingen valt voor gelovigen niet altijd makkelijk te combineren met het dagelijks leven in Nederland. En dat niet zozeer omdat de invloed van de christelijke kalender nog altijd merkbaar is (zondag, christelijke feestdagen). Maar vooral omdat arbeidstijden steeds meer op grond van strikt economische argumenten tot stand komen. Conflicten tussen economische en godsdienstige motieven doen zich echter eigenlijk alleen op individueel niveau gelden. Maatschappelijke commotie was er recent enkel naar aanleiding van de nieuwe Winkeltijdenwet (zondagopenstelling).

Voor een beschrijving van gebruiken, feesten en rituelen van religieuze culturen in Nederland: Nederland wereldland. Uitg. PlanPlan/Bulaaq. ISBN 90 5460 029 2. Prijs 12,47 EUR. De stichting Koloriet geeft jaarlijks een kalender uit met feest- en gedenkdagen van in Nederland aanwezige culturen en religies. Voor informatie en bestellingen telefoon 030-2394959 of www.koloriet.nl.

omhoog

Tegemoetkoming
door Anne Kooi

De ENKA-fabriek in Ede heeft een gebedsruimte voor haar islamitische werknemers. In een hoek van de fabriekshal is de ruimte opgebouwd: vijf wanden in een vierkant, waarbij de eerste en de vijfde wand parallel geplaatst zijn zodat je tussen die twee door, als door een kort gangetje, de beslotenheid van de ruimte binnenkomt. Er zijn geen ramen. Er is ook geen dak; je kijkt boven de wanden uit de hoge leegte van de fabriekshal in. Binnen is Suleman Car. Op zijn uitnodiging mag ik meemaken hoe hij één van zijn vijf dagelijkse gebeden uitspreekt. Car komt hier zo vaak als hij op het werk is; hij zou niet zonder kunnen. Niet iedere islamitische werknemer maakt er even veel gebruik van, maar nu tijdens de ramadan zijn er wel meer gebruikers dan normaal.

De gebedsruimte is er eind jaren 80 gekomen op initiatief van de islamitische werknemers zelf. De meeste werknemers bij de ENKA komen uit Turkije, maar er zijn ook moslims uit andere landen. Plaatsvervangend wachtchef Diepeveen vertelt dat het plaatsen van de ruimte een welwillende, maar toch ook een nuchtere tegemoetkoming van de leiding was op de veranderde samenstelling van het personeel. "Voordat de ruimte er stond vond je op de gekste plekken mannen die tussen de machines op stukken karton aan het bidden waren. Je struikelde soms over ze. Dan kun je maar beter zorgen dat het netjes geregeld is." Als mensen nu willen bidden kost het ze wel iets meer tijd, omdat ze naar de ruimte toe moeten lopen. Op een koffiepauze van een kwartier gaat er al snel vijf minuten mee heen. Maar de sfeer op het bedrijf is ook weer niet zo dat mensen met een stopwatch op de vingers gekeken worden. Tijdens de Ramadan wordt er gerekend en geschoven met tijd. Dit jaar valt het vasten redelijk te combineren met de ploegendienst. Mensen van de middagploeg kunnen tijdens de theepauze doorwerken, om na zonsondergang een kwartier eerder aan hun etenspauze te beginnen. Het kan allemaal, zolang het werk er maar niet onder lijdt, volgens Diepeveen. Suleman Car: "Of ons bidden bevrijde tijd is? Hoezo?"

Anne Kooi is arbeidspastor bij de Stichting Evangelie & Industrie Gelderland.

omhoog

Verwerkingssuggesties
Kan het alle dagen feest zijn?

  • In het artikel Protestants-christelijke basisschool wil ontmoetingsonderwijs vertellen diverse betrokkenen over het vieren van feesten van verschillende godsdiensten. Kunt u zich vinden in de keuze om het Kerstfeest en Suikerfeest samen te vieren? Ziet u dit als een geslaagde vorm van ontmoeting? Zijn feesten belangrijk voor u? Wordt op de school van uw kinderen aandacht besteed aan de feesten van andere godsdiensten? Wordt er ook samen gevierd?
  • Het artikel Tegemoetkoming gaat over een gebedsruimte voor islamitische werknemers bij de Enka-vestiging in Ede. Vindt u dat bedrijven dergelijke voorwaarden moeten scheppen voor werknemers die aan hun religieuze verplichtingen willen voldoen? Of is dat een taak van de overheid? Of van werknemers zelf? Hoe is dat in uw bedrijf geregeld?
  • Welke feest- en gedenkdagen staan op uw (religieuze) kalender u? Welke betekenis hebben deze dagen voor u? Sluit uw kalender naadloos aan op uw werkrooster? Waar wrijft het? Wat vindt u daarvan? Hoe gaat u daarmee om? Ga ook na of de religieuze kalenders van joden, moslims en hindoes aansluit op bestaande werkroosters.
  • De tekst De cirkel van de tijd opengebroken schetst zeer beknopt de ontwikkeling van een cyclische naar een lineaire tijdservaring. Hoe beleeft u de tijd? Als een cirkelgang? Als een opwaartse lijn? Als een neerwaartse lijn? Als een aaneenschakeling van losse momenten? Of nog weer anders? Zet uw dagelijkse bezigheden eens op een rij. Door welke soort tijdsbeleving worden deze gekenmerkt? Welke rol heeft uw geloof op uw tijdsbeleving? Is dat vooral op het verleden, het heden of de toekomst georiënteerd? Hoe vertaalt uw tijdsbeleving zich in de wijze waarop u uw tijd ordent? Zijn vaste tijdstippen in de dag, de week, het jaar of het leven essentieel voor u.

omhoog

home