home

BEVRIJDE TIJD
Deelnemen aan een 24-uurseconomie?

ZORGT ICT VOOR MEER TIJDSDRUK?
Impressie van het symposium ICT, Nieuwe Economie en Bevrijde Tijd

De rol van ICT in versnelling en onthaasting
Hoe te zorgen voor onthaasting?
Omgaan met ICT moet je leren: dat kost tijd en vraagt vaardigheden
ICT en integratie van levenssferen
Zeggenschap over tijd
Informatie over het boek

De rol van ICT in versnelling en onthaasting

ICT, Informatie- en Communicatietechnologie, wekt grote verwachtingen. Computernetwerken, mobiele telefonie en multimedia met internet, e-mail, e-commerce en talloze andere toepassingen –ze kunnen zorgen voor productiviteitsverhoging, tijdbesparing en meer individuele zeggenschap over tijd. Zo zorgt ICT voor versnelling en onthaasting tegelijk. Doet ICT dat ook werkelijk op dit moment?

Kan ICT bijdragen aan bevrijde tijd zoals de gereformeerde theoloog Okke Jager die bedoelde? Hij pleitte in de zeventiger jaren voor een bevrijding van werktijd en vrije tijd uit de doelmatigheidskramp, een ademende afwisseling van inspanning en ontspanning, ernst en spel.

Op het symposium werd het boek gepresenteerd Een nieuwe economie, een bevrijde tijd? De rol van ICT in versnelling en onthaasting. De auteurs van dit boek zijn voorzichtig in hun conclusies. ICT is nog volop in ontwikkeling, de gevolgen zijn nog niet uitgekristalliseerd en liggen niet vast. De onderzoekers van het Sociaal Cultureel Planbureau constateerden: ‘de technologie mag dan snel veranderen, de gedragspatronen zijn vooralsnog bijzonder stabiel.’

Maar ICT heeft wel gezorgd voor nieuwe markten en diensten, heeft bijgedragen aan een nieuwe organisatie van de arbeid en veranderingen in het privé-leven. Die nieuwe organisatie brengt prikkels met zich mee die leiden tot verlenging van de arbeidstijden.

Onderzoeken laten een tendens zien tot langer werken en grotere tijdsdruk door ICT. Telewerkers werken bijvoorbeeld vaak te veel.

Ronald de Leij (werkgeversorganisaties VNO/NCW en AWVN) gelooft niet dat ICT de oorzaak is van versnelling: "De oorzaak van versnelling ligt er veel meer in dat de productiviteitswinst is omgezet in meer welvaart. En meer welvaart is gelijk geworden aan meer consumptie. We zijn wat we hebben. Consumptie is de motor van de economie.

ICT heeft het wel mogelijk gemaakt om een grotere variëteit aan behoeftes te vervullen."

Ans van Uffelen (FNV-Bondgenoten): "Tijd is het allerbelangrijkste onderwerp voor werknemers, ook in de ICT-sector. Werknemers gaan helemaal niet zo voor geld. Zeggenschap over tijd is dan ook een centraal punt voor de vakbond in de arbeidsvoorwaarden.

Ik geloof niet dat ICT voor andere arbeidsvoorwaarden en arbeidsverhoudingen heeft gezorgd. Ik heb een probleem met de uitspraak dat ICT ervoor zorgt dat we langer gaan werken. Langer ten opzichte van wat? Wat is de norm? Wat collega’s doen? Wat van je verwacht wordt? De cultuur in een bedrijf is heel belangrijk."

Richard Steenborg (voorzitter stuurgroep Dagindeling): "We bevinden ons in een overgangssituatie, dus in een chaotische tijd. Een andere rolverdeling van mannen en vrouwen, de globalisering, ICT – dat alles samen zorgt ervoor dat nieuwe organisatievormen nodig zijn. Ik ben het eens met de filosoof Bert Blans die zegt dat ICT een gave en een gif is. Er schuilt enige hypocrisie in onze omgang met tijd. Rust is nodig roepen we, en aan de andere kant hechten we aan luxe, comfort en status."

Theo Beckers (hoogleraar vrijetijdswetenschap KUB): "Technologie is niet neutraal. Ze speelt een katalyserende rol in een andere perceptie van tijd. Virtuele realiteit is gebaseerd op gelijktijdigheid en onmiddellijkheid (het ‘nu-isme’).

Valerie Frissen (TNO Strategie en Beleid): "Ik kijk naar technologie vanuit het perspectief van de gebruikers. Ik zie ambivalentie over ICT bij gebruikers. Het is wel belangrijk om onderscheid te maken tussen verschillende ICT-toepassingen. De mobiele telefoon is heell snel ingeburgerd. E-mail ook. Terwijl de pc veel meer problemen geeft. Dat is echt een lastig hondje uit het asiel, dat zich niet zomaar aan jouw huishouden aanpast."

"ICT heeft paradoxale effecten. ICT geeft mensen meer autonomie en handelingsvrijheid in hun werk. Die grotere vrijheid zorgt voor meer betrokkenheid, maar lijkt ook gepaard te gaan met meer druk: tijdsdruk, prestatiedruk, deadlines en een neiging tot grensoverschrijding."

omhoog

Hoe te zorgen voor onthaasting?

"Efficiënter tijdsgebruik kan voor onthaasting zorgen, je hebt meer tijd voor andere dingen."

"ICT is vernieuwend, maar de vernieuwing gaat te snel. Dat wordt ons opgedrongen door de computerindustrie. Er is juist een boek verschenen over de hacker-ethiek. Daarbij gaat het juist weer om de ruimte om te spelen. Die inefficiëntie levert uiteindelijk misschien wel efficiëntie op."

"Onthaasten heeft veel meer met de beleving van tijd te maken. Niet met meer of minder tijd ergens aan besteden. Je moet kiezen wat je graag wilt doen, juist als je doet wat je niet wilt, krijg je het druk.

"Je moet niet alles willen doen."

"Onthaasten is ont-moeten. Niet alleen individueel maar ook in je arbeidsorganisatie.

Wij zitten nog zo in een controle-cultuur waarin werknemers op hun plek moeten zijn. Waarom zou je niet thuis je e-mails afhandelen en pas daarna in de auto stappen, zodat de file al opgelost is? Dan heb je veel tijd gewonnen."

"Het probleem zit volgens mij in de verkniptheid van onze leefsferen. Juist ICT kan die sferen bij elkaar brengen, maar dan moet je wel de oude modellen loslaten."

omhoog

Omgaan met ICT moet je leren: dat kost tijd en vraagt aparte vaardigheden

"Je moet tijd investeren om je informatietechnologie eigen te maken. Mensen zouden veel meer begeleiding moeten krijgen."

"Er zijn cursussen, ook om mensen te leren omgaan met informatiestress en technostress."

"Het gaat bij die begeleiding niet alleen om het gebruik van ICT, maar ook om de vraag: Moet je alles wat je kunt en wilt? Welke doelen wil je met ICT bereiken?"

"We zijn er net mee begonnen, ik kan nu nog geen grenzen aanbrengen. Je moet ontsporingen niet vermijden, je moet ze ontmaskeren. Het valse beeld bijvoorbeeld dat je met 1 druk op de knop je powerpoint presentatie klaar hebt… Dat kost veel meer tijd.

Als het om leren en begeleiding gaat, vind ik dat we kinderen moeten leren om eigen keuzes te maken, ook in tijd. Daar trainen we jonge mensen nu niet in."

omhoog

ICT kan zorgen voor de integratie van de verschillende sferen waarin we leven

Theo Beckers ondernam met ons een tijdreis naar 2029:
De nationale tijdbank maakt het mogelijk om tijd te sparen en keert tijddividend uit. De brede school is zes dagen per week open. De samenhang tussen ruimtelijke ordening en tijd is goed doordacht.
Het huis is de spil van verschillende functies, het integreert de verschillende sferen en tijdsbestedingen. ICT kan die integratie bevorderen.

We leven in een temporele collage, mengen allerlei verschillende tijdsbelevingen en tijdsopvattingen. We moeten complexe keuzes maken. Een veel groter tijdsbewustzijn is nodig, tijdmanagement voor het leven."
Ook Valerie Frissen keek vooruit, naar 2005 en beschreef een dag uit het leven van een vrouw: met partner, twee jonge kinderen en baan. Met behulp van haar personal digital assistant kon zij zonodig voortdurend overleggen en in contact staan met vriend, kinderen, oppas, kinderdagverblijf en school. Ook hier: het vervagen van grenzen tussen levenssferen. Niet alleen wordt thuis gewerkt, maar ook zijn op het werk de kinderen en thuis volop aanwezig.

Beckers: Deze integratie vraagt wel grote vaardigheden in tijdsplanning en tijdmanagement, assertiviteit tegenover de ICT-middelen.

omhoog

Zeggenschap over tijd

Veel mensen pleitten voor meer tijdsoevereiniteit: meer grip, meer zeggenschap over je tijd. Valerie Frissen sprak over de virtualisering van tijd: de keuze om de tijd naar je hand te zetten. De tijd als mogelijkheid.

Die beheersing kan door zelfregulering en door controle van buitenaf. De verhouding tussen deze twee bleef onduidelijk. Zo riep de beeldschermtachograaf van de FNV discussie op. Dit computerprogramma roept mensen op tot pauze na twee uur werken, om gezondheidsklachten te voorkomen. Is het de eigen verantwoordelijkheid van de werknemer om dit programma te gebruiken?

Wat te doen aan verschillen in zeggenschap?

Individuele keuzes moeten gemaakt kunnen worden, maar daarnaast zijn collectieve arrangementen nodig.

Ondanks alle pleidooien voor meer ‘kwalitijd’ (Beckers), meer tijd voor spel en inefficiënt omgaan met tijd, klonk aan het einde van het symposium de vraag: Waar blijft het idee van gegeven tijd in alle discussies over tijdsoevereiniteit? De beleving dat tijd gegeven wordt, dat je er geen meester over kunt zijn.

omhoog

Informatie over het boek

Titel: Een nieuwe economie, een bevrijde tijd? De rol van ICT in versnelling en onthaasting

Prijs: € 18,11 (ƒ 39,90).

Bestellen: behalve via de boekhandel ook bij Instituut Kerk en Wereld, tel. 0343-5566777; e-mail ikw@kerkenwereld.nl of via DISK: bestelformulier

Klik hier om fragmenten uit het boek te lezen.

omhoog

home