home

PROJECTEN

DIACONALE STUDIES

Studiedag Diaconie
over de dissertatie Diaconie van Henk Meeuws

Algemeen

Op vrijdag 3 februari 2012 hebben landelijk bureau DISK, de oecumenische Diaconale Studiekring en het Landelijk Katholiek Diaconaal beraad het proefschrift van Henk Meeuws 'Diaconie -Van grondslagenonderzoek tot een pleidooi voor een diaconale mystagogie' besproken.
Henk Meeuws promoveerde op 18 oktober 2011 op een fundamentele studie over diaconie. De auteur gaat daarin op de ontwikkelingen in de diaconie in vooral de Rooms-Katholieke Kerk van de afgelopen decennia en onderzoekt de grondslagen en kenmerken van de diaconie en de positionering in de kerk.
Een samenvatting van het boek is hier te downloaden.

omhoog

Over diaconie gedacht en gesproken

Deze studie Diaconie - Van grondslagenonderzoek tot een pleidooi voor een diaconale mystagogie verdient het om bestudeerd te worden en besproken te worden. Op vrijdag 3 februari waren 40 deelnemers betrokken bij een intensieve studiedag over dit boek.

Henk Meeuws opende de dag met een informatief panorama op de diverse hoofdstukken van zijn boek. Terwijl hij de weg van zijn onderzoek doornam kwamen landschappen in beeld, dartele beekjes, allerlei dieren, en mensen met hun bezigheden. En al schilderend ontdekten we de naastenliefde tot de mens in nood, de relatie met God en het geheim van diaconie. Een mysterie openbaarde zich.

omhoog

Een breed concept van diaconie?

Het eerste onderdeel van het studiegesprek ging over de definitie van diaconie. Henk Meeuws: “Mijn ruime bepaling van het begrip diaconie werd eerder afgewezen door de redactie van Barmhartigheid en Gerechtigheid (p. 394-395). De redactie van het handboek verbond diaconie met kerken en met het handelen van christenen. Ik handhaaf in mijn proefschrift mijn opvatting dat ook het sociale handelen van niet-christenen onder diaconie valt. Op de tegenargumenten ben ik in mijn dissertatie ingegaan: ik vind ze niet steekhoudend (p. 334-338)”.
Herman van Well vroeg zich af of daarmee het pleit beslecht is. Hij haalt de stelling van Henk Meeuws aan, dat diaconaat godsdienst is en daarom mensendienst. “De vraag is nu: is alle mensendienst godsdienst? Ja, zegt Henk, want sociaal handelen van alle mensen van goede wil is een fundamenteel christelijke waarde. We moeten ons, in het licht van ons geloof, afvragen wat de waarde van alle menselijk doen en laten is coram Deo (pag. 335). Dat kan ik hem zo niet nazeggen. Met enige schroom, want ik ben geen systematisch–theoloog, leg ik de vraag voor of dit verschil zou kunnen voortkomen uit een verschillende benadering door rooms-katholieken en protestanten van wat dogmatisch genoemd wordt natuur en bovennatuur. Ruwweg is de katholieke benadering dat de menselijke natuur goed is, ook al is deze door de zondeval beschadigd. Vervolmaking vindt plaats door Gods Geest. Protestanten benaderen de menselijke natuur als radicaal bedorven. De mens is letterlijk goddeloos geworden. Er moet een fundamentele omwenteling plaatsvinden (Nederlandse Geloofsbelijdenis Art.14).”
In zijn reactie gaat Henk Meeuws in op de vraag of Godskennis nodig is om God te ontmoeten. “Indien er een positief antwoord gegeven wordt, zouden de mensen in Matteüs 25 niet zo verbouwereerd hoeven te zijn. Maar ze zijn het wel: wanneer hebben wij u dan hongerig, naakt of ziek gezien? In de RK theologie is er een onderscheid tussen de werkelijkheid van God uit gezien en die van de mens uit gezien. Van God uit is er geen tijd en is heel de werkelijkheid in zijn genade opgenomen. Elementair is vervolgens, zo blijkt ook uit de Bijbelse verhalen, dat God ons mensen kent, zich aan ons mensen laat kennen, een Verbond met ons sluit. Vervolgens leert het eerste en tweede gebod ons dat we in menslievendheid met de ogen des geloofs Gods genadevolle Geest zien. In theologische taal duiden we dat wat hier gebeurt onder mensen in deze wereld Godsontmoeting is. Er is wel een verschil in duiding van de zondeval tussen de katholieke en protestantse traditie. Maar gelijkelijk is het besef dat we door Jezus Christus verlost zijn. Het herstel van de zondeval is dus al geschied en hoeft niet opnieuw te geschieden. Het geloof is zo vooral een relationele werkelijkheid tussen God, mensen en schepping en minder een rationele werkelijkheid. Geloof is eerst relatie en dan kennis.”

omhoog

Diaconie en ‘Godsontmoeting’

Henk Meeuws omschrijft diaconie als ‘doorgeven van de gave die eerder onverdiend ontvangen is’. Deze dynamische structuur van geven en ontvangen wordt relationeel opgevat, als een persoonlijke relatie. Op deze wijze wordt die relatie ook in ‘religieuze zin opgevat: als ‘Godsontmoeting’.
De vraag is volgens Herman Noordegraaf echter of dit spreken in termen van Godsontmoeting niet te direct is. “Kan van Godsontmoeting gesproken worden wanneer de ‘gave’ waaruit geput wordt, waarvan ‘rijck’lyck en blijmoedigh’ wordt gegeven, onrechtmatig verkregen goed blijkt te zijn? Vgl. Wijsheid van Jezus Sirach 34:21-22 “Offert iemand met onrechtmatig verkregen goed dan is dat offer bezoedeld en gaven van wettelozen worden niet aanvaard”. In algemene zin is de vraag aan de orde hoe het concept van Godsontmoeting zich verhoudt tot die vormen van diaconaal handelen waarin er niet sprake is van een directe ontmoeting tussen mensen waarin de ontmoeting met God oplicht. Dat geldt ook voor hedendaagse weldoeners: hoe zijn de arbeidsomstandigheden in hun bedrijven, maken zij gebruik van kinderarbeid en dergelijke? Volgens mij is altijd sociaal-economische analyse noodzakelijk en daar moet in de duiding rekening mee gehouden worden.”
Volgens Henk Meeuws valt er “over de analyse van de context rond de schatten des geloofs veel meer te zeggen dan hij in zijn boek gedaan heeft. Natuurlijk is het belangrijk om te weten of het diaconale geld besmet is, nu of in het verleden, maar tegelijk moet je mensen in nood wel helpen als je dat kunt. Godsontmoeting is mogelijk, zoals eerder aangegeven, en dat is niet afhankelijk van de vraag of je zelf heilig bent of de middelen waarmee je werkt heilig zijn. Gestolen goed gedijd niet, dat is waar, maar geroofd bezit uit vroeger tijden kan nu als diaconaal vermogen veel diaconaal handelen mogelijk maken. De Kerk heeft altijd heel lastig omgegaan met geld. Kijk naar het verhaal van Ananias en Saffira in Handelingen 5. In de vijfde eeuw excommuniceerde een Concilie mensen die de armen de toegang tot de schatten van de kerk weigerden. In de Middeleeuwen kende de Kerk een streng renteverbod. Daar denken we nu toch echt anders over. Er kan dus in het omgaan met bezit en arbeidsloon onrecht zijn. En toch kan je met geld dat in onrecht verkregen is, goed doen. Wat moeten we als diaconale projecten met de giften uit het bedrijfsleven? Reflectie is nodig, analyse van de context ook, moreel beraad idem. En verandering kan daardoor ontstaan. Maar tegelijk is een zo goed mogelijk handelen gegeven de omstandigheden ook nodig.”

omhoog

Diaconale mystagogie
Jozef Wissink heeft toegelicht hoe Henk Meeuws wil dat de kerk gevoelig wordt voor de religieuze schat, die ze met haar diaconaal actieve leden in huis heeft. Dus moet er mystagogie naar de kerk toe gebeuren. “Met andere woorden: de kerk moet telkens opnieuw in allerlei leerprocessen het spoor van Jezus zoeken en dat spoor mis je, als je de mensen die Hem navolgen in zijn barmhartigheid over het hoofd ziet. Henk Meeuws vervult deze taak in zijn boek met verve. Zijn analyse van "het verhevene in het gewone" (hoofdstuk 4 van het proefschrift) is van een hoog mystagogisch gehalte. Hij volgt de analyses van een aantal filosofen, die in zekere zin allemaal (op de theologe Annelies van Heijst na) net voor God eindigen: als draadjes die onder een tapijt verborgen liggen, maar allemaal in dezelfde richting wijzen. Dat is ook passend bij een goede mystagogie: God moetje niet pasklaar op tafel leggen, Hij wordt geëvoceerd en is te vermijden voor wie Hem niet wil.
Nu wijst Henk Meeuws als actoren voor die diaconale mystagogie in principe een brede groep aan, zij het met een eigen verantwoordelijkheid voor bisschoppen, priesters, diakens en met bisschoppelijke zending aangestelde pastorale werkers en werksters. In de inleiding van het onderzoek is ter sprake gekomen, dat in de RK Kerk het kerkelijk beleid bij de meerderheid der bisschoppen de diaconie op een laag pitje zet en dat er ook in de reformatie stemmen zijn, die de kerk tot haar core business willen terug voeren en dat is dan eerder evangelisatie dan diaconie. De oppositie ligt dan voor de hand: wordt de kippenren niet aan de vossen toevertrouwd. En kun je dat praktisch- theologisch maken?
Henk Meeuws antwoordde tijdens de promotie, dat hij de zaak aan meer mensen toevertrouwde dan alleen aan bisschoppen en dat klopt ook. Tegelijk zijn er middelaars, makelaars nodig op dit gebied. De door Meeuws als een lastige mug weggeslagen exegeet Collins had ons op het idee gebracht, dat deze bemiddeling van caritas en ander werk voor de armen in de samenleving en de kerk, wel eens zelf diaconie zou mogen heten, in elk geval nodig was voor de kerk. Ook een verwijzing naar wat San Egidio doet aan menging van concrete activiteiten met de onderkant van de samenleving en ontwikkeling van spiritualiteit had aan de orde kunnen komen.”
Henk Meeuws geeft aan, dat er “inderdaad meer actoren zijn die als diaconale mystagogen kunnen optreden. Tegelijk zijn de leiders wel belangrijk. Diaconie als bemiddeling is eveneens een belangrijke notie. Henk omschrijft diaconie sacramenteel, die bemiddelt tussen God en mensen. In de managementliteratuur is te lezen dat spiritueel leiderschap belangrijk is. Er is een concreet verlangen zichtbaar naar het diepere. Die literatuur geeft aan managers een les hoe ze actor kunnen zijn in de invoering in het geheim. Mijn stelling is dus dat vooral kerkelijke leiders diaconaal mystagogische leidend moeten zijn.”

Bestellen

Het proefschrift van Henk Meeuws Diaconie - Van grondslagenonderzoek tot een pleidooi voor een diaconale mystagogie is in herdruk en is spoedig weer te verkrijgen bij uitgeverij Narratio te Gorinchem Prijs: € 29,90. Bestellen: www.narratio.nl.

Hub Crijns

Klik hier voor een samenvatting van het proefschrift.

Klik hier voor een interview met Henk Meeuws over zijn proefschrift.

Klik hier voor een impressie die prof.dr. J. Wissink - lid van de promotiecommissie en lid van het bestuur van de Stichting landelijk bureau DISK – geeft van het proefschrift van Henk Meeuws.

Klik hier voor een impressie die prof.dr. H. Noordegraaf - lid van de promotiecommissie en lid van het bestuur van de Stichting landelijk bureau DISK – geeft van het proefschrift van Henk Meeuws.

omhoog

Terug naar openingspagina diaconale studie

home