home

PROJECTEN

DIACONALE STUDIES

DIENEN EN DELEN
Basisboek diaconaat

Door Hub Crijns

Dienen en delenInleiding
Twee Rijkenleer van Luther
Boedelscheiding ontoereikend
Visie op diaconie en diaconaat
Omschrijvingen van diaconaat
Vakgebied

Inleiding

Voordat het Handboek Diaconiewetenschap Barmhartigheid en gerechtigheid in 2004 verscheen, was het boek van Ab Noordegraaf Oriëntatie in het diakonaat (1991) het laatst verschenen handboek over diaconie. Het verscheen destijds in de serie ‘Theologie in reformatorisch perspectief’. Onlangs verscheen een update, actualisering en aanvulling: Dienen en delen. Basisboek diaconaat (Boekencentrum Zoetermeer 2009). Geen oecumenisch gericht boek, maar opnieuw zich plaatsend binnen de gereformeerde traditie. Reden het boek is volgens de verschillende auteurs, dat de bestaande werken die vanuit gereformeerd perspectief werden geschreven, uitverkocht zijn. Het basisboek richt zich op diakenen in de gereformeerde kerken en op docenten en studenten in de opleidingen. Een kijk in deze diaconale wereld.

De redactie van Dienen en delen wordt gevormd door dr. G. C. den Hertog en dr. A. Noordegraaf. Het boek kent drie delen. De hoofdredacteuren nemen het eerste, theoretische deel van het basisboek voor hun rekening. Na een inleiding in naam en zaak, christelijke gemeente, vakgebied, doel en opzet, verkennen zij de plaats van het diaconaat in het Oude en Nieuwe Testament, en in de geschiedenis en in de theologie. Het derde deel is meer praktisch bedoeld en gaat in op de relaties tussen diaconaat en gemeente, in de samenleving, wereldwijd en in relatie tot gemeenteopbouw.
Het tweede deel scharniert tussen beide in met een theologische en hermeneutische verkenning in het diaconaat. Juist dat tweede deel verheldert een en ander rond de gereformeerde traditie. In het boek is te zien dat brononderzoek in de Heilige Schrift en normering aan de Bijbel kenmerkend is. Veel diaconale publicaties zijn tegenwoordig meer oecumenisch opgezet en in ieder geval methodisch wetenschappelijk onderbouwd. Bijbelse onderbouwing en oog voor praktische toepassing staan minder in de aandacht. Zowel met het eerste als het derde deel komt dit Basisboek tegemoet aan deze taakstelling.

omhoog

Twee Rijkenleer van Luther

Gerard den Hertog gaat er in het tweede deel vanuit, dat hermeneutiek niet vrijblijvend kijken naar Bijbel en huidige samenleving inhoudt, maar een geïnvolveerd engagement. Praten over God gaat over de mens en praten over de mens gaat over God. Hij laat zien hoe er altijd geworsteld is met de bril die christenen opzetten, als het gaat om de verhouding tussen kerk en staat, diaconaat en samenleving. Daarin is de Twee Rijkenleer van Luther belangrijk, vooral onder invloed van de filosoof Kant. Die leidt in het begin van de negentiende eeuw tot een visie, waarbij er een scheidslijn getrokken wordt tussen natuur en samenleving enerzijds en geest en kerk anderzijds. De natuur en samenleving hebben een eigen wettelijkheid zonder ziel, terwijl geest en kerk bezield zijn met cultuur en religie. Natuur en samenleving hebben dan gerelateerd aan het doel een verantwoordelijkheidsethiek die richtinggevend is voor politiek en bestuurlijk handelen, ook in ondernemingen. Cultuur en religie hebben gerelateerd aan God een gezindheidsethiek. In deze visie, die bijvoorbeeld in de Duitse en Nederlandse kerken toonaangevend was, is de samenleving volgens eigen wetten en normen ingericht en zijn sociale nood en armoede helaas onvermijdelijke bijproducten. De bril van de christelijke bewogenheid en barmhartigheid heeft zeker geleid tot het ontstaan van activiteiten als sociale inzet, medische zorg, onderwijs, maar het vragen naar de oorzaken van sociaal onrecht of het signaleren en aanklagen hiervan wordt niet gezien als diaconale of kerkelijke taak. Langs deze bril kan men zich afvragen of de kerk zich door haar visie zichzelf op afstand heeft gezet, feitelijk ingevoegd heeft in de heersende maatschappelijke orde.
Een tweede bril ontstaat onder invloed van de Eerste Wereldoorlog en de gevolgen daarvan in de jaren ’20 en ‘30. Er viel in de samenleving veel op te bouwen en te verzorgen. Die bril wordt meegenomen in het artikel van H.W. Beyer in het Theologisch Wörterbuch zum Neuen Testament. Volgens Joodse tradities en de Bijbel is dienen een belangrijk onderdeel van het geloof, het volgeling van Jezus zijn en de invulling ervan. Het begrip ‘dienen’ kreeg een sterk helpende, verzorgende inhoud met een ethiek van zichzelf wegcijferen. Die bril stemde vervolgens weer overeen met de toen gangbare boedelscheiding in de Twee Rijkenleer, waarin de uitoefening van de gerechtigheid werd toebedeeld aan de overheid, en de dienst van de barmhartigheid aan de kerk.

omhoog

Boedelscheiding ontoereikend

Een derde bril brengt vooral Bonhoeffer naar voren in zijn toenemende kritiek op het opkomende nazirijk van Hitler. De vervolging van communisten, homoseksuelen, zigeuners, Joden en iedereen die niet-Duits is, laat volgens Bonhoeffer zien dat niet alleen een verzorgende, dienende, helpende hand nodig is, maar ook een hand, die een spaak in het draaiende wiel van de overheid steekt. Zelfs verzet tegen die overheid kan geboden zijn. Die visie schokt de toenmalige kerk.
De jaren ‘30 en de Tweede Wereldoorlog leren dat een bril, die tussen kerk en staat een boedelscheiding proclameert, ontoereikend is. Het niet kunnen en willen zien van de vele onrechtvaardigheden, het aanwezig zijn bij zoveel mensenvervolging, vraagt om een herziening van theologische en ethische concepten. In de jaren ‘60 ontstaat de theologie van de hoop. De theoloog Paul Philippi geeft een nieuwe invulling aan het dienstwerk van Christus, dat hij vooral invult met het bevlogen engagement. Zijn leven en werken waren niet gericht op het politiek sturen en inrichten van de samenleving, maar hadden wel politieke implicaties. Jezus hekelt met zijn woorden en daden de misstanden en geeft daarmee aan dat het ook anders kan. Dienst of diaconaat is geen apart Rijk tegenover een ander Rijk, maar in dezelfde wereld een zowel barmhartige, alsook tegendraadse, kritische en daarom gerechtigde vorm van actie. De bril van Philippi laat zien dat de dienst van Jezus doorwerkt naar de kerk en de samenleving en dat in de verbinding van barmhartigheid en gerechtigheid de Twee Rijkenleer overstegen wordt.
Dit tweede deel van Den Hertog geeft aan, hoe het verstaan van de samenleving en van het geloof veelal tijd- en contextgebonden is. Het gaat niet alleen om visie op God en geloof in Bijbel en traditie, maar ook om visie op het geheel van de samenleving toen en nu. Zo komen we ook tot nieuwe brillen. Het recente Bijbelonderzoek van de Australische taalkundige J.N. Collins en de Duitse exegete Anni Hentschel leren, dat het Griekse woord diaconia in eerste instantie niet verwijst naar nederige dienst, maar vooral op dienstwerk dat in opdracht van een zendende instantie gedaan wordt. Dienst wordt ingevuld met bemiddelen, overbrengen, bruggenbouwen en de dienst is omgeven met het gezag van de opdrachtgever. Het nieuwe verstaan van diaconie is te interpreteren als bemiddelen, een mediator zijn, wat overigens ook weer een belangrijke trend in onze samenleving is. Misschien hebben we juist door het belang van die trend meer oog gekregen voor deze oorspronkelijke betekenis. Diaconie vraagt om een goed verstaan van God in deze wereld. We hoeven God niet tegenwoordig te stellen in onze daden, maar we kunnen veeleer gaan naar waar Hij al is, het spoor bewandelen dat Hij ons wijst. Kerk en diaconaat zijn geen onmogelijke opgave, maar vindplaatsen van God in onze medemensen en samenleving en in de ontwikkelingen daarvan. De veranderingen in de brillen op diaconaat werkt Den Hertog uit in ontwikkelingen rond zorg en rond diaconale en missionaire presentie.

omhoog

Visie op diaconie en diaconaat

Uit het scharnier van het tweede deel is af te leiden, dat dit basisboek geen vastliggende definitie aanreikt, maar zoekt naar een hedendaagse invulling. Van dat zoeken getuigt de inleiding. Opgemerkt wordt dat kerken eigen kerkordes, ambten en tradities kennen, waardoor alle woorden eigen invullingen kennen. De samenleving verandert, is in beweging, waardoor ook concepten over zorg, dienst, hulp en presentie veranderen. Kerken en hun leden veranderen, waardoor de concepten over de kern van diaconaat veranderen. Dat maakt het niet zo eenvoudig om tot omschrijvingen te komen.
Vragen naar de oorzaken van sociaal onrecht of het signaleren en aanklagen hiervan is door de bril van de christelijke bewogenheid niet altijd als diaconale of kerkelijke taak gezien.De zoektocht wordt voortgezet naar het eigene van de christelijke beoefening van de naastenliefde, zoals die gestalte krijgt in het diaconaat. Letterlijk betekent het woord 'dienstbetoon’. Het is afgeleid van de Griekse woorden diakonia, diakonein, diakonos. De betekenissen daarvan komen aan bod, waarbij eveneens de verschillende brillen die er gevonden zijn, beschreven worden. Het bemiddelende karakter van diaconie op grond van modern taalonderzoek wordt erkend. Tegelijk geven de auteurs aan, dat rond diaconaat ook andere woordgroepen een rol spelen, zoals het dienen dat slaven doen, helen, helpen en (ver)zorgen, evenals meer theologische waarden zoals liefde, barmhartigheid en gerechtigheid. Bij de christelijke interpretatie van diaconaat hoort volgens Roscam Abbing ook verkondigen en vermanen, en volgens Philippi de navolging van Christus, terwijl de bevrijdingstheologie bevrijding als kernwaarde toevoegt. Vanuit de visies op christelijke gemeente komt het gemeenschapselement in beeld. De brillen rond samenleving en kerk in hun onderlinge verhouding spelen een grote rol. Dit alles leidt tot omschrijvingen van diaconaat, die bij elkaar gezet een aardige visie geven op de verscheidenheid, die er in christelijke kerken aanwezig is. Elke definitie legt weer eigen accenten.

omhoog

Omschrijvingen van diaconaat

De Protestantse Kerk in Nederland omschrijft diaconaat als volgt:
“De gemeente is geroepen tot de dienst van barmhartigheid en gerechtigheid door:
- het betrachten van onderling dienstbetoon,
- het verlenen van bijstand, verzorging en bescherming aan die wat nodig hebben,
- het deelnemen in arbeid ten behoeve van het algemeen maatschappelijk welzijn,
- het signaleren van knelsituaties in de samenleving en
- het bevorderen van de zorg voor het behoud van de schepping” (Kerkorde PKN, ord. 8, art. 2)
De Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland houden de volgende omschrijving aan: “Diaconaat is dienst vanuit de liefde van Christus aan elkaar en aan allen opdat in de gezindheid en in de structuur van gemeente en samenleving het koning­schap van Christus gestalte krijgt. Om dat doel te bereiken dienen de diakenen in de gemeente stimulerend en coör­dinerend te werken en dient de gemeente als een leesbare brief in de samenleving te functioneren, zodat vanuit de gemeente in de samenleving uitkomt wat de bele­ving van waarachtige barmhartigheid en gerechtheid betekent.” (Deputaten Adma, 1986).
De Evangelische Alliantie zet de volgende omschrijving in: “Diaconaat is het in navolging van de dienende Heer, in gehoorzaamheid aan zijn Woord en in de kracht van de heilige Geest binnen en vanuit de charismatische gemeente van Jezus Christusomzien naar mensen in hun fysieke, materiële en sociale noden binnen de context van de samenleving.” (Bert Roor in Idea).
Het Handboek Diaconiewetenschap Barmhartigheid en gerechtigheid komt na een boeklange zoektocht tot de volgende omschrijving: “Onder diaconaat of diaconie verstaan we het handelen vanuit en door kerken en andere door het evangelie geïnspireerde groepen en bewegingen dat gericht is op het voorkomen, opheffen, verminderen dan wel mee uithouden van lijden en sociaal-maatschappelijke nood van individuen en van groepen mensen, en op het scheppen van rechtvaardige verhoudingen in kerk en samenleving” (20052, pag. 392).
Op grond van het onderzoek van dit basisboek en eerder onderzoek spreken de auteurs liever van een voorlopige omschrijving, die er dan als volgt uit ziet: “Diaconaat heeft te maken met de zorg voor en hulp aan mensen in sociale en maatschappelijke knelsituaties,

  1. Het is een handelen dat geschiedt in de christelijke gemeente en vanuit de gemeente in de samenleving en de wereld.
  2. Het omvat zowel het dienstbetoon dat door of onder leiding van kerkelijke ambts­dragers geschiedt alsook door personen, groepen en bewegingen die zich door het evangelie laten leiden.
  3. Het is zowel betoon van barmhartigheid als beoefening van gerechtigheid.
  4. Het richt zich op personen en structuren.
  5. Het is te onderscheiden, maar niet te scheiden van de andere functies van de christelijke gemeente.”

    omhoog

Vakgebied

Dienen en delen is geschreven vanuit gereformeerd perspectief. Dat betekent dat de auteurs de bron en de norm voor praktisch-theologische bezinning zoeken in de Heilige Schrift. Daar zijn de grondlijnen getekend voor wat christelijk dienstbetoon moet zijn. Een gereformeerd perspectief gaat niet voorbij aan de concrete werkelijkheid waarin mensen leven en werken.
De vervolgingen ten tijde van het nazirijk van Hitler laat volgens Bonhoeffer (foto) zien dat niet alleen een verzorgende, dienende, helpende hand nodig is, maar ook een hand, die een spaak in het draaiende wiel van de overheid steekt.Geloof wordt immers ‘geleefd’ in een concrete praktijk. Geloof en leven zijn nauw op elkaar betrokken. In het diaconaat komt vooral de sociale en communicatieve kant van de geloofspraktijk naar voren. Hoe leven en handelen mensen in een bepaalde context met het Woord van God en hoe geven zij de christelijke traditie vorm? Omdat er sprake is van geloofspraktijk krijgt diaconaat een plek binnen de praktische theologie, die meer is dan een handelingswetenschap. Het geloof voltrekt zich in han­delingen, maar ook in overtuigingen, ervaringen en verwachtingen van mensen. Het gaat ook om bezinning op de vertolking van de boodschap van het Evangelie in de werkelijkheid van het dagelijkse bestaan.
De auteurs sluiten aan bij het Handboek Diaconiewetenschap om te streven naar een vakgebied diaconiewetenschap, dat dan breed verstaan dient te worden. Theologie (praktisch en systematisch) is belangrijk, naast Bijbelwetenschap, evenals het gebruik van andere menswetenschappen, die helpen om de context van de samenleving te begrijpen. Ook de situatie van de hele wereld is belangrijk, terwijl kerkelijke onderscheidingen zoals pastoraat, verkondiging en kerkopbouw van belang zijn. Kortom een breed vakgebied omtrent een brede praktijk.
Het Basisboek diaconaat nodigt uit tot lezen en van daaruit tot toepassen in de praktijk. Het is evenwel geen eenvoudig boek. Het vergt belezenheid in de kerkelijke traditie. Veel van wat er geschreven en onderzocht wordt, zal vanuit een katholieke traditie bijvoorbeeld anders geschreven en onderzocht worden, maar er zullen veel vergelijkbare uitkomsten zijn. Wie over diaconaat en de protestantse visies, brillen en tradities meer wil weten, vindt in Dienen en Delen een uitstekende bron.

Dr. G.C. den Hartog en dr. A. Noordegraaf (red.), Dienen en delen. Basisboek Diaconaat,Boekencentrum, Zoetermeer, 2009, 280 pag. inclusief registers. ISBN 978.90.239.2324.4. Prijs in de boekhandel € 24,90.

omhoog

Terug naar openingspagina diaconale studie

home