home

PROJECTEN

WERKEN AAN EEN GELOOFWAARDIGE ECONOMIE

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen,
ketenverantwoordelijkheid
en erfzonde

Verschenen in OndersteBOVEN,
22(2008)3
Door Trinus Hoekstra

Synodevoorzitter De Fijter motiveert de aansluiting van Kerk in Actie bij het MVO Platform met een verwijzing naar de Accra-verklaring.Inleiding
Werken aan een Geloofwaardige Economie
Accra-Verklaring
Handelingsperspectief

Welkom
Erfzonde

Inleiding

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen, ketenverantwoordelijkheid en erfzonde? Wat hebben deze drie woorden gemeenschappelijk? Ze werden alledrie gebezigd tijdens een conferentie waarop de Protestantse Kerk in Nederland bekend maakte zich aan te sluiten bij het MVO Platform. Soms gebeurt het dat een oud en obscuur woord uit de traditie door de actualiteit in een nieuw licht komt te staan en ineens een verrassend heldere betekenis krijgt. Zoiets gebeurde op genoemde conferentie.

Op 10 juni jongstleden maakte de Protestantse Kerk in Nederland bekend, tijdens de conferentie 'Kerken werken aan een geloofwaardige economie', dat ze zich middels haar werkorganisatie Kerk in Actie aansluit bij het Platform Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO). MVO is momenteel een belangrijke, volgens velen zelfs onomkeerbare trend in het bedrijfsleven. Tal van ondernemingen maken er tegenwoordig werk van om aan te tonen dat ze maatschappelijk verantwoord te werk gaan. 'Maatschappelijk' wil daarbij zeggen dat het ondernemen in relatie staat tot het geheel van de maatschappij. Bedrijven letten dus niet alleen op een financieel winstgevende productie van goederen en diensten, maar kijken ook naar de effecten van hun productie op de samenleving en het ecosysteem. Het gaat naast economische om ecologische en sociale waarden; de zogenaamde triple p-benadering van profit, planet en people.
Het bijvoeglijk naamwoord 'verantwoord' wijst er vervolgens op dat het bij MVO niet slechts om goede bedoelingen gaat, maar om het afleggen van verantwoording: het aantoonbaar en inzichtelijk maken van de praktijk van ondernemen en om de bereidheid hierover met de samenleving te communiceren. Daarbij heeft men naast de financiers of aandeelhouders (shareholders) een brede kring van andere belanghebbenden (stakeholders) op het oog: werknemers, vakbonden, toeleveranciers, branchegenoten, klanten, consumenten, milieubewegingen, overheden en soms ook kerken.
De ontwikkeling van MVO, de mate waarin het bedrijfsleven zich rekenschap geeft van die effecten, is dus mede afhankelijk van de aandacht en de steun vanuit de samenleving voor MVO. Een 35-tal non-gouvernementele organisaties (ngo's) hebben zich vanuit die samenleving verenigd in het MVO Platform (www.mvo-platform.nl). In dit Platform bundelen ze hun krachten en deskundigheden om het debat over MVO met overheid en bedrijfsleven goed en constructief te kunnen voeren. Kerk in Actie voegt met haar aansluiting bij het MVO Platform haar kracht en deskundigheid toe en participeert op haar beurt in de kracht en de deskundigheid die in het Platform gebundeld wordt. Kerk in Actie levert een bijdrage aan het Platform vanuit haar eigenheid als diaconale werkorganisatie van de kerk, dat wil zeggen vanuit haar betrokkenheid (in hulp, samenwerking, bewustwording en deelname aan het publieke debat) op de samenleving hier en wereldwijd. Zij doet dat vanuit het bijbelse verlangen naar gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping. Met deze aansluiting zoekt de Protestantse Kerk in Nederland haar weg, haar plek en haar verantwoordelijkheid in de huidige civil society (burgerlijke samenleving) ten aanzien van het belangrijke thema van MVO.

omhoog

Werken aan een Geloofwaardige Economie

De aansluiting van Kerk in Actie bij het MVO Platform vond plaats in het kader van het oecumenische driejarenprogramma 'Werken aan een Geloofwaardige Economie' (www.geloofwaardige-economie.nl). In dit programma werken drie organisaties samen: DISK, Kerk in Actie en Oikos. Het programma wil de kerken in al haar geledingen, van jong tot oud en zowel landelijk als lokaal, betrekken bij de vraag hoe ze zich verhouden tot de economie. Hoe kunnen kerken in hun deelname aan de economie, dat brede veld van productie en consumptie van goederen en diensten, het Bijbelse verlangen naar gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping volgen? DISK, het landelijk bureau voor arbeidspastoraat, is al een aantal jaren lid van het MVO Platform. Vanuit deze betrokkenheid heeft DISK voorgesteld de roep om een geloofwaardige economie, zoals die in 2004 met name vanuit kerken in het Zuiden van deze wereld klonk in de Accra-Verklaring, in onze Nederlandse context te vertalen naar een meer kerkelijke betrokkenheid in het debat in onze samenleving rond MVO. In verband hiermee heeft DISK ook voorgesteld om voor lokale kerken zoiets als een 'Accra-scan' te maken. Hiermee werd gedoeld op een instrument aan de hand waarvan lokale kerken kunnen nagaan hoe ze in hun bedrijfsmatige organisatie hun keuzes meer in overeenstemming kunnen brengen met hun gelovige verlangen naar gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping. Dit instrument wordt nu in drie delen uitgewerkt: (1) een quickscan; (2) een duurzaamheidspecial waarin uitgediept wordt hoe de aandacht voor de samenhang van economische, sociale en ecologische gevoed wordt vanuit de christelijke traditie en hoe deze aandacht vertaald kan worden in handelingsperspectieven; en (3) een website (www.duurzamekerk.nl) aan de hand waarvan het instrument de komende jaren verder ontwikkeld kan worden. Dit instrument waarmee bevorderd kan worden dat lokale kerken ook meer maatschappelijk verantwoord te werk gaan, wordt op dinsdag 18 november gepresenteerd, op de slotconferentie van het samenwerkingsprogramma Werken aan een Geloofwaardige Economie.

omhoog

Accra-Verklaring

Op de conferentie van 10 juni lichtte Synodevoorzitter De Fijter de aansluiting bij het MVO Platform toe onder verwijzing naar de bespreking door de Synode van de Accra-verklaring. In 2005, op 24 november, heeft de synode van de Protestantse Kerk in Nederland zich gebogen over deze verklaring van de Wereld Alliantie van Gereformeerde en Hervormde Kerken, de zogenaamde WARC, de World Alliance of Reformed Churches. Deze WARC was in de zomer van 2004 in de Ghanese hoofdstad Accra bijeen voor haar zevenjaarlijkse assemblee en heeft zich daar op een radicale wijze kritisch uitgesproken over de neoliberale richting waarin de huidige globaliserende wereldeconomie zich ontwikkelt. De slotverklaring laat aan duidelijkheid niets te wensen over en verwerpt "de huidige economische wereldorde die ons door het wereldwijde neoliberale kapitalisme wordt opgelegd en elk ander economisch systeem (…) dat het verbond van God tart door de armen, de kwetsbaren en de hele schepping uit te sluiten van de volheid van leven".
De synode van de PKN heeft in 2005 met de bespreking van de nota 'Accra's Appèl' positief met deze verklaring ingestemd. Deze instemming is door velen ontvangen in een sfeer van ongeloof en verontwaardiging. Wereldvreemdheid werd de synode verweten en gebrek aan realiteitszin. Door sommigen werd deze instemming opgevat als een veroordeling door de kerk van mensen die verantwoordelijkheid dragen in het bedrijfsleven. Een dergelijke opvatting van het synodespreken trekt dit spreken echter niet alleen uit het lood, maar ontkent ook de complexiteit van de thematiek. De benadering die de Accra-Verklaring ten diepste voorstaat en waar de synode ook mee instemde, is niet een veroordelende maar een ontdekkende. De Accra-Verklaring vraagt naar het verband tussen geloof en economie in onze economische participatie. Consumenten, producenten, werkgevers en werknemers, wij allen nemen deel aan de economie, aan de maatschappelijke bevrediging van onze behoeften. Wat voor waarden, wat voor 'geloof' komt er over ons als we deel nemen aan deze economie? Is dat het verlangen naar Gods gerechtigheid en vrede, of legt een ander verlangen beslag op ons? Op deze wijze wordt ons een fundamentele geloofsvraag gesteld precies in onze economische participatie.
In aansluiting op deze geloofsvraag heeft de synode gesproken van het ons bewust worden van onze keuzes in die economische participatie. Onze keuzes kunnen ertoe doen wat het bevorderen van sociale en ecologische duurzaamheid betreft. Dat wil niet zeggen dat de synode op een naïeve wijze de overtuiging aanhangt, dat wij door middel van onze individuele keuzes alleen de wereld gerechtigheid en vrede kunnen brengen. Onze individuele keuzes in relatie tot duurzaamheid mogen begrepen worden binnen een bredere beweging van maatschappelijke organisaties, overheden en ondernemingen.

omhoog

Handelingsperspectief

Voorzitter Crijns van het MVO Platform: "De aansluiting van een kerkelijke organisatie heeft grote betekenis voor het Platform."De instemming van de synode precies op deze wijze met de Accra-Verklaring getuigt volgens de Synodevoorzitter van moed om met oog voor de realiteit van onze eigen context de verklaring in geloof te willen verstaan en van durf om er handelingsperspectieven aan te verbinden. De Accra-Verklaring wil ons niet bij de economie vandaan houden. Waar ze op aandringt is dat wij met Gods waarheid van gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping bij de economie zijn. De Accra-Verklaring wijst daarbij zelf niet op concrete handelingsperspectieven; toch vloeit er uit haar radicaliteit wel een handelingsperspectief voort. In plaats van hier en daar met een 'ontwikkelingsproject' branden te blussen, is er sprake van een 'structureel-economische' opgave. Dit betekent dat de huidige markt van de grond af anders moet worden gedacht en ingericht. Uitbuiting en uitsluiting worden pas opgeheven door de ontwikkeling van nieuwe sociaal en ecologisch duurzame markten. Niet alleen met Fair Trade-initiatieven in geïsoleerde hoekjes van de wereld, maar uitnodigend en appellerend aan de hoofdstroom van bestaande bedrijven. Die bedrijven moeten geënterd worden met het oog op MVO.
Of het participeren in MVO via productie en consumptie nu de beste weg is om te antwoorden op de radicale oproep van de Accra-Verklaring, is niet simpelweg met ja of nee te beantwoorden. Het zal afhankelijk zijn van wat wij met elkaar (overheid, bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties, kerken en burgers) van MVO weten te maken. Wanneer MVO steeds krachtiger wordt, kan het een belangrijke rol spelen in het laten doordringen van een sociaal en ecologisch kostenbesef in ons economisch denken en vooral ook in ons handelen. In dit verband is de eerder genoemde structureel-economische opgave een fundamenteel punt. MVO moet met het oog daarop geen extra activiteit van bedrijven zijn, geen liefdadigheid. Het gaat er om dat de kernactiviteiten (de activiteiten rondom het kernproduct) van bedrijven sociaal en ecologisch duurzaam worden. Alleen dan wordt op structurele wijze een economie bevorderd die in productie en consumptie ook sociaal en ecologisch duurzaam is. Hier komt het MVO Platform in beeld als een breed verband van ngo's, dat precies op dit punt overheid en bedrijfsleven bevraagt op wat MVO nu precies inhoudt en hoe de kwaliteit ervan met het oog op de genoemde structureel-economische opgave verbeterd kan worden. Deze benadering is precies wat de Protestantse Kerk in Nederland als handelingsperspectief zocht in het licht van haar interpretatie van de Accra-Verklaring, daarom heeft de Protestantse Kerk in Nederland zich op 10 juni via Kerk in Actie van harte aangesloten bij het MVO Platform.

omhoog

Welkom

De coördinator van het MVO Platform, mevrouw Crijns, heette Kerk in Actie van harte welkom. Volgens haar heeft de aansluiting van een kerkelijke organisatie grote betekenis voor dit Platform. Het versterkt de stem ervan in het publieke debat. Daarnaast wordt het Platform erdoor verbonden met een belangrijke speler in het maatschappelijk middenveld. De stem van kerken heeft volgens Crijns nog steeds een groot gewicht in de Nederlandse samenleving. Dit gewicht is volgens Crijns uniek door de vele lokale kerken die in hun lokale samenleving het belang van duurzaamheid en MVO kunnen laten doorklinken. Zij hoopt wat dat betreft dat het programma Werken aan een Geloofwaardige Economie een goede doorwerking naar de lokale kerken zal hebben.
De motivatie voor de aansluiting met de verwijzing naar de Accra-Verklaring zei Crijns heel belangrijk te vinden. In de benadering van het MVO Platform speelt de kloof in ontwikkeling tussen het Zuiden en het Noorden van deze wereld een belangrijke rol. Hier in het Westen, bijvoorbeeld in Nederland, wordt veel nagedacht en gesproken over MVO. Het gevaar van Westers provincialisme is daarbij niet denkbeeldig wanneer het zicht op het Zuiden beperkt is en de stemmen vanuit het Zuiden niet worden gehoord. De Accra-Verklaring waardeert Crijns als een belangrijke impuls om oog te hebben voor deze schrijnende internationale dimensie. Ook de aanwezige vertegenwoordigers van overheid en bedrijfsleven reageerden positief op de aansluiting. De heer Van den Braak van de werkgeversorganisatie VNO-NCW en mevrouw Braks van het Ministerie van Economische Zaken zeiden allebei het belangrijk te vinden en toe te juichen dat kerken zich inlaten met een belangrijk actueel en maatschappelijk thema als MVO.

omhoog

Erfzonde

Hoogleraar fundamentele theologie Van den Hoogen: "In het begrip ketenverantwoordelijkheid resoneert de oerbetekenis van de christelijke notie erfzonde."Tijdens het debatgedeelte van de conferentie ontspon zich een interessante discussie over de drie P's van MVO: profit, people en planet - oftewel economische, sociale en ecologische waarden. Volgens de vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven en de overheid kunnen kerken wellicht een eigen plek bij dit thema vinden door een vierde P van pneuma, geest en bezieling, aan deze drie P's toe te voegen. Synodevoorzitter De Fijter en ook de hoogleraar fundamentele theologie Van den Hoogen betwijfelden echter de zin van dit voorstel. Volgens hen heeft de eigen spiritualiteit van kerken, het verlangen naar gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping, nu juist meer betrekking op de kwaliteit van de samenhang van de drie P's dan dat het slaat op de noodzaak van een extra P. Het belang van de kerkelijke bijdrage aan het maatschappelijke debat is niet zozeer gelegen in het bieden van een religieus extra als wel in de vragen die ze op grond van haar traditie stelt bij de kwaliteit van de samenleving.
Precies op dit punt stelde Van den Hoogen het publiek de vraag aan welk woord uit de traditie het begrip 'ketenverantwoordelijkheid' hen deed denken. Dit begrip behelst op het terrein van MVO het inzicht daarin dat je bij de productie, distributie en consumptie van goederen en diensten te maken hebt met een proces dat zich uitstrekt van het allereerste begin van het ontstaan van een product tot de eindfase in de consumptie ervan. De hele keten van dit proces alsmede iedere oorzaak en ieder gevolg ervan is aan de orde bij een begrip als ketenverantwoordelijkheid. De uitdrukking van de medeverantwoordelijkheid van de consument ten opzichte van zo'n keten vind je tegenwoordig bijvoorbeeld in een term als 'verwijderingsbijdrage'.
Volgens Van den Hoogen resoneert in dit begrip de oerbetekenis van de christelijke notie 'erfzonde'. In deze notie wordt niet zozeer uitgedrukt dat je gedoemd bent om te zondigen, als wel dat je in verbinding staat met degenen die aan je voorafgingen en die op je zullen volgen. Je staat in het nu in het resultaat van alles wat aan je voorafging, zoals jij een resultaat door zult geven aan hen die op je volgen. 'Heiliging', ook weer een woord uit de traditie, is daarbij het proces waarin je deze 'erfzonde' onderkent, je plek weet en je verantwoordelijkheid neemt, zonder de illusie te koesteren dat je al wat aan je voorafging en alles wat op je zal volgen 'recht' kunt zetten. Je doet wat je kunt en van daaruit moet doen in de acceptatie van je plek in de keten. En je doet het omdat je gehoor geeft aan het Goddelijke verlangen naar gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping.

Trinus Hoekstra is mededirecteur van landelijk bureau DISK.

omhoog

Terug naar openingspagina Werken aan een geloofwaardige economie

home