home

PROJECTEN

HANDBOEK ARBEID, ZIN EN GELOOF

Inleiding Jan Jonkers en Jet Schouten

Inleiding
Arbeid en kerk

Waarom dit boek?

Een handboek én een werkboek

Voor wie is dit boek bedoeld?
Hoe zit het boek in elkaar?
Praktisch ABC

Inleiding

Werk, werk en nog eens werk. Daarover gaat het in dit boek. Daarover gaat het ook vaak in de maatschappelijke en politieke keuze. In de politiek wordt werk vaak gezien als de oplossing voor tal van problemen. Dan zijn er minder uitkeringen nodig, dalen de sociale lasten, wordt arbeid goedkoper, gaan meer mensen aan de slag en stijgt de welvaart. Bovendien betekent het hebben van werk dat mensen zich meer erkend voelen en meer zin aan hun bestaan kunnen geven.
Vaak wordt vergeten dat er nog veel meer werk wordt verricht dan alleen het werk waarvoor je betaald krijgt. In dit boek wordt het begrip arbeid breder getrokken. Het gaat niet alleen over arbeid in de vorm van een betaalde baan. Er is nog veel meer werk te verzetten om het leven van mensen en het bestaan van het land op orde te krijgen en te houden. Bekend is de inzet die nodig is om het dagelijkse leven te laten draaien: schoonmaken, boodschappen doen, kinderen halen en brengen, afspraken regelen (dokter, tandarts, auto naar garage, enzovoort). Daarnaast is er de zorg voor jezelf en de zorg voor anderen. Opa is ziek, de buurman kan hulp gebruiken, een vader in een verpleegtehuis. En dan is er nog het vrijwilligerswerk. Eigenlijk is dit alles ook gewoon werk, zij het onbetaald.

Arbeid en kerk

Hoeveel breder is de wereld van het werk dan de wereld van het betaalde werk. Over die breedte gaat het in dit boek. Tegelijk is het thema van dit boek beperkter. Het boek stelt de relatie arbeid en kerk centraal. Daarmee is duidelijk dat veel aspecten van werk niet of nauwelijks aan de orde komen. De kerk is geen vakbeweging, de kerk is geen overheid, geen productiebedrijf, bank of kantoor. De rol van de kerk als werkgever, die betaalde functies aanbiedt op de arbeidsmarkt is gering. Daar staat tegenover dat de kerk wel een grote vrijwilligersorganisatie is. Ook levert de kerk via pastorale en diaconale inzet veel zorgarbeid.
Natuurlijk is de kerk meer en wordt er in een theologisch taalveld heel anders over de kerk gesproken. De kerk kan dan gezien worden als lichaam van Christus of als bruid van Christus, als volk Gods onderweg, als sacrament, als gemeenschap der heiligen, als de verzameling van Jezus' navolgers, om een aantal aanduidingen te noemen. Maar de kerk is ook een arbeidsorganisatie, waarin veel werk verzet wordt door betaalde en niet betaalde medewerkers. Het type taakvervullers verschilt per kerkgenootschap. In de rooms-katholieke traditie kennen we een gewijde geestelijkheid, waarbinnen de taken hiërarchisch geordend zijn: paus, kardinaal, bisschop, deken, pastoor en diaken. Daarnaast kennen we de niet-gewijde werkers, waaronder tal van pastoraal werkers die via hun pastorale opdracht en zending in het ambt delen. Dat geldt ook voor kosters of beheerders van het kerkgebouw, organisten en kantors. Binnen de protestantse kerken kennen we ook het gewijde ambt, maar niet de hiërarchie. Predikanten en kerkelijk werkers (de eersten in het ambt, de laatsten niet) komen voor op de loonlijst, alsmede ook kosters of beheerders van het kerkgebouw, organisten en kantors. Alle kerken kennen daarnaast nog betaalde functies rond het secretariaat en de administratie, de schoonmaak en het onderhoud van tuinen en kerkhoven. Voor al deze functionarissen is de kerk de werkgever met arbeidsafspraken en geldt ook voor de kerk de vraag of ze een goede of slechte werkgever is.

Waarom dit boek?

Arbeid in betaalde en onbetaalde vorm neemt in de samenleving een belangrijke plaats in. Veel waarden en zingeving zijn aan arbeid ontleend. Steeds meer wordt de relatie tussen arbeid en geloven opnieuw herkend. Deze relatie laat zich echter lastig benoemen en verklaren. Om die relatie tussen geloof en arbeid helder te krijgen is dit boek opgezet. Het doel is om (1) een zo gevarieerd mogelijk beeld te schetsen van de problematiek rond geloof en arbeid en (2) een praktische invulling hieraan te geven door deze problematiek te verbinden met de kerkelijke werkvelden liturgie, catechese, diaconie en pastoraat.
Toch is er een veel wezenlijker aanleiding om een boek over de relatie kerk en arbeid te laten verschijnen. De kerk staat voor een geloofsleer en een geloofstraditie. De kerk leeft vanuit een eigen kijk op mens en samenleving, vanuit een eigen levensbeschouwing. Meer nog, de kerk leeft vanuit een eigen verwachting van het leven, van een eigen hoop, een eigen droom. Die droom is verbonden met de Schepper van hemel en aarde, is verbonden met God van wie alle dingen zijn. En God de Schepper heeft naar de overtuiging van de kerk een bedoeling met de aarde en de mensen die daarop wonen. De bedoeling is dat ze daar in vrede en recht, in welvaart en voorspoed leven, als ware er een Rijk van God. Deze geloofsdroom brengt onder andere een geheel eigen visie op arbeid met zich mee. Arbeid is zo, kort gezegd, werken in de richting van deze droom van het Godsrijk. Vanuit deze zienswijze wil de kerk een bijdrage leveren aan het omgaan met arbeid in onze samenleving. Vanuit dit geloofsideaal zal de kerk soms ook kritiek leveren op de inrichting van ons arbeidsbestel. Zie hier de reden om dit boek over de relatie kerk en arbeid te schrijven.
Onze tijd is een periode waarin de kerken vooral met zichzelf bezig zijn. Hoe het voortdurende ledenverlies op te vangen? Hoe een eigentijdse vorm van leidinggeven te ontwikkelen? Hoe nieuwe vormen van kerk-zijn te vinden? Hoe de innerlijke geloofsbeleving te versterken? Dat zijn meer de vragen van de kerk op dit moment. Toch kan het niet goed gaan met de kerk, als ze de droom van het Rijk van God niet blijft dromen, als ze zich niet richt op en betrokken weet bij het samenleven en samenwerken van mensen. Daarom is het van belang dat juist nu weer aandacht gevraagd wordt voor de relatie kerk en arbeid. Hopelijk draagt dit boek daaraan bij. Juist nu is het de tijd voor de kerken de eigen zorgen te overstijgen en naar buiten te kijken en in de wereld van het werken van dienst te zijn. Dit boek wil daartoe een stimulans zijn.
Tegelijk zitten we in een historische fase waarin er veel verandert en veel op het spel staat. Met een aantal steekwoorden kunnen we dat aangeven: een maar niet op gang komende economische groei, stagnerende inkomens, veel mensen die buiten de sfeer van het betaalde werk staan, het werken aan flexibilisering van de arbeid, de nadruk op langer en harder werken, de versoepeling van het ontslag, de zogenaamde burn-out, de carrière die boven het kinderen krijgen gaat en de baan die het nauwelijks toelaat kinderen te verzorgen en op te voeden, de druk op het bestaan, de vermindering van sociale zekerheid, het verdwijnen van banen naar de lagelonenlanden, vrijwilligerswerk dat onder druk staat, wachtlijsten in de zorg en opvang, de druk van de mantelzorg en de zorgbelasting in familiale verbanden die door vergrijzing nog zal toenemen. Het is duidelijk dat er veel in beweging is en dat veel met elkaar samenhangt. De ontwikkelingen zijn daarom moeilijk te doorzien, laat staan dat de consequenties goed zijn in te schatten. Alle aanleiding dus om intensief met al deze vragen bezig te zijn, de samenhangen te doordenken en zich een beeld te vormen over gewenste ontwikkelingen. Juist ook aan dit beraad in de kerken wil dit boek bijdragen.

Een handboek én een werkboek

De motieven achter het schrijven van dit boek zijn hiermee aangegeven. Het karakter van het boek nog niet. Dat karakter wordt omschreven met twee woorden: handboek en werkboek.
Dit boek wil een handboek zijn door velerlei aspecten van werk en tal van vragen en uitdagingen die daarmee samenhangen op te pakken en te behandelen. Dit boek kan dan ook op tal van momenten ter hand genomen worden om het een en ander na te zoeken. Op tal van thema's over arbeid kan de lezer zich inlezen om zo een globale oriëntatie te krijgen. Toch moeten we de verwachtingen op dit punt wat nauwkeuriger aangeven ter voorkoming van teleurstelling. Dit boek biedt geen encyclopedie van de arbeid. Er blijft ook veel buiten beeld. Dit boek biedt ook geen geschiedenis van de arbeid. Veel blijft ook in dit opzicht achterwege. Dit boek geeft geen overzicht van banen of beroepen, geen wetteksten en arbeidsovereenkomsten, geen sociale regelingen en marktinformatie, ook geen economie van de arbeid. De thematiek is beperkter vanwege de specifieke invalshoek.
Dit boek wil naast handboek ook werkboek zijn. Het doet de auteurs deugd als veel kerkleden dit boek willen lezen. Maar het doet ons nog meer goed als velen er ook met elkaar over willen spreken en tot handelen komen. Om dit gevolg te bewerkstelligen hebben we dit boek mede het karakter van een werkboek gegeven. Dat wordt duidelijk in de vier hoofdstukken die zich richten op de vier kerkelijke werkvelden pastoraat, diaconaat, catechese en toerusting, en liturgie en eredienst. De tweede helft van deze hoofdstukken bestaat uit een groot aantal werkvormen, minimaal tien per werkveld. Het woord werkvorm wordt hier niet in methodetechnische zin gebruikt (gesprek, film, rollenspel, enzovoort). We bedoelen er een vormingsactiviteit mee voor een of meer dagdelen. De genoemde werkvormen zijn bedoeld als suggesties. Met een scheutje creativiteit laten ze zich gemakkelijk naar de hand zetten van de wensen en behoeften ter plekke. Ze kunnen ingepast worden in bestaande groepsactiviteiten. Ze kunnen ook gecombineerd worden tot wat langer lopende cursussen of een serie groepsactiviteiten. Het is al evenmin een bezwaar combinaties te maken met werkvormen uit andere hoofdstukken. We hebben de kerkelijke werkvelden pastoraat, diaconaat, catechese en toerusting en liturgie, en eredienst aangehouden. Maar iedere indeling is altijd relatief en er zijn ook steeds overlappingen. Een werkvorm die wij onder liturgie presenteren kan ook zijn bruikbaarheid hebben bij catechese en toerusting. Het belangrijkst is de stimulans die we met dit werkboek willen geven om de werkelijkheid van arbeid in brede zin in gesprek te krijgen binnen parochie en gemeente. De motieven gaven we hier boven al kort aan. Ze komen dieper aan de orde in dit boek.

Voor wie is dit boek bedoeld?

Dit boek wil een handboek voor de kerken zijn. De doelgroep bestaat uit parochies en gemeenten, kerkelijk beroepskader en vrijwilligers, religieuze instituten en maatschappelijke ledenorganisaties.

Hoe zit het boek in elkaar?

Het eerste hoofdstuk gaat in op arbeid in het algemeen. Daarbij gaat het om het begrip arbeid, zowel sociologisch, filosofisch als taalkundig en de functie(s) van arbeid in onze tijd. Maar al snel wordt de relatie met kerk en geloof duidelijk. Zo wordt aangegeven hoe in de Bijbel, zowel in het Oude en Nieuwe Testament, arbeid aan de orde komt en hoe dit Bijbeltheologisch wordt geïnterpreteerd. Ook het arbeidsethos komt ter sprake. Arbeidsethos is door de eeuwen heen, zeker in de geschiedenis van 'het christelijke westen', diepgaand gekleurd door het christendom. Daarnaast gaan twee bijdragen in op het kerkelijk spreken over arbeid. Het ene artikel over het rooms-katholieke spreken over arbeid, het andere over het protestantse spreken.
In de daarop volgende hoofdstukken wordt de relatie van de wereld van de arbeid en die van de kerk ingevuld. Achtereenvolgens komen de vier grote werkvelden van de kerk aan de orde: pastoraat, diaconaat, catechese en toerusting, en liturgie of eredienst. Telkens wordt in het eerste artikel een schets van het werkveld geboden en de relatie vanuit dit werkveld met arbeid aangegeven. Daarna wordt er nader op de relatie tot arbeid ingegaan. Zo komen in het hoofdstuk over pastoraat het arbeidspastoraat en het vraagstuk van de jeugdwerkloosheid aan de orde. In het hoofdstuk over diaconaat wordt een verdieping geboden vanuit twee invalshoeken: een kerkelijke en een sociaalhistorische, namelijk vanuit moderniteit en postmoderniteit. In het hoofdstuk over toerusting en catechese richt het eerste artikel zich meer op toerusting van (volwassen) leden in het algemeen, terwijl het tweede, verdiepende artikel zich meer op de jongerencatechese richt.

Praktisch ABC

Daarmee zijn de hoofdzaken aangegeven die dit boek tot een kerkelijk handboek maken. Enkele andere thema's hebben minder aandacht gekregen. In het zesde hoofdstuk - Praktisch abc - komen middels een reeks trefwoorden in alfabetische volgorde nog een aantal zaken aan bod die van betekenis zijn. Zo wordt aandacht besteed aan de verschillen tussen de kerkelijke tradities en de kerkelijke structuren. Ook worden een aantal zaken naar voren gebracht op het terrein van kerk- of gemeenteopbouw en vrijwilligerswerk.
Dit laatste hoofdstuk is vooral gericht op de praktische bruikbaarheid van dit boek als werkboek. Hier komen ook tal van termen aan de orde die van betekenis zijn in allerlei vormen van (kerkelijk) groepswerk. Een van de motieven van dit abc was, dat we wilden voorkomen dat we bij iedere werkvorm dezelfde zaken aan de orde moesten stellen. Dat zou leiden tot een herhaling van steeds dezelfde adviezen en tips. Voorafgaand aan iedere groepsactiviteit dient nagedacht te worden over doel en doelgroep. Voor iedere groepsactiviteit is werving van deelnemers nodig. Bij het begin van iedere groepsactiviteit komt het onderdeel kennismaking voor. Aan het eind van iedere activiteit is een evaluatie gewenst. Enzovoort. Over deze en dergelijke zaken zijn adviezen, mogelijkheden en tips te vinden in dit abc. De enige ordening in dit abc is die van het alfabet. Het is niet bedoeld om van voor naar achter te lezen. Kies een passage op het moment dat het uitkomt en bruikbaar is. Bij de werkvormen wordt naar een aantal woorden uit dit abc verwezen.
Ten slotte hebben we de bruikbaarheid van dit boek willen vergroten door aan het eind een aantal registers op te nemen. Daarmee krijgt dit boek ook het karakter van een naslagwerk. Het gaat om een personenregister, een zakenregister en een register van Bijbelverwijzingen.
De auteurs die aan dit boek hebben meegewerkt, kunnen onder de personalia worden teruggevonden. Niet alleen heeft de redactie auteurs gevraagd om mee te schrijven aan dit boek, maar ook hebben we gebruik gemaakt van vele meelezers. Voor de werkvormen hebben we middels expertmeetings gebruik gemaakt van de expertise van vele mensen. Deze experts uit het werkveld van de kerken hebben alle werkvormen in een voorlopige versie gelezen. Zij hebben de redactie van vele waardevolle tips en adviezen voorzien. De redactie wil hier alle mensen bedanken die aan dit boek hebben meegewerkt of meegeschreven.
Onze dank gaat ook uit naar Marije van Dodeweerd. Zij heeft op professionele wijze de gehele eindredactie van dit boek voor haar rekening genomen. Daarnaast heeft zij de redactie met raad en daad bijgestaan.
We bedanken hier ook alle fondsen en instellingen die de totstandkoming van dit boek mogelijk hebben gemaakt. Van de fondsen noemen we de Stichting Henk van Eekert Fonds, de Stichting Sobriëtas, katholieke matigheidsbeweging, en de Stichting Steunfonds DISK. Financiële ondersteuning ontvingen we ook vanuit het programma diaconaat van Kerkinactie (het missionaire en diaconale werk van de Protestantse Kerk in Nederland). We ontvingen een solidariteitsbijdrage van de gezamenlijke religieuzen in Nederland door de Commissie Projecten in Nederland (PIN), alsmede bijdragen van twee religieuze instituten die niet bij naam genoemd willen worden.
Tot slot bedanken we Chris Pennarts, de fotograaf die de foto's in dit boek dit heeft gemaakt en aangeleverd. De foto's beogen de breedte van het begrip arbeid te benadrukken en ondersteunen zo de inhoud van dit boek.
In een kleine redactie en onder de opdracht van landelijk bureau DISK hebben we aan dit hand- en werkboek voor de kerken gewerkt. Wij zijn overtuigd van de betekenis voor de kerk als zij zich betrokken inlaat met de vragen en uitdagingen van de wereld van de arbeid. Vanuit deze betrokkenheid zal, zo hopen we, de kerk van betekenis kunnen zijn voor de wereld van de arbeid.

In dit boek maken we geen gebruik van noten. Om de leesbaarheid van de tekst te vergroten hebben we in plaats van een notenapparaat gebruik gemaakt van een inspringende gedeelten in een kleiner lettertype. Hierin wordt achtergrondinformatie geboden.

Terug naar openingspagina handboek arbeid, zin en geloof

home