home

ONDERSTEBOVEN
Tijdschrift van DISK

IEDEREEN EEN COMBI-BURGER
Nota vooral gericht op witte anderhalfverdieners

OndersteBOVEN, 14(2000)1
door Esther van der Panne

Inleiding
Zorg of wereldreis
Wie betaalt?
Veel uitzonderingen
Sufgecombineerd

Hoe kunnen mannen en vrouwen betaald werk zo goed mogelijk combineren met zorg thuis? Dat is de vraag waar het om draait bij politieke discussies over arbeid en zorg. De burger die baan en zorg combineert is het ideaal. Betaalde arbeid is een plicht, zorg is van groot belang. En mannen moeten ook zorgen. Niet iedereen neemt die uitgangspunten zomaar aan. Dat bleek uit de reacties op de nota 'Op weg naar een nieuw evenwicht tussen arbeid en zorg', die staatssecretaris van emancipatie Annelies Verstand in 1999 publiceerde.

Hoe zit het met mensen die niet kunnen of willen combineren? Is betaald werk niet toch belangrijker dan zorg thuis, zolang er geen sprake is van een recht op zorg of een zorgplicht? Wie is waarvoor verantwoordelijk als het om de zorg voor kinderen of de zorg voor ouderen gaat? Is het verstandig om te blijven hopen dat mannen massaal aan het zorgen zullen gaan?

Richtlijn voor het emancipatiebeleid van de overheid is het 'combinatiescenario'. In 2015 moet ieder die dat wil, zorg thuis met een baan kunnen combineren. Voor een gezin ziet de taakverdeling er dan zo uit: Vader en moeder hebben beiden een baan van vier dagen per week. Ze delen de zorg voor het huishouden, de kinderen en hun bejaarde ouders. Een deel van de zorg besteden ze uit aan beroepskrachten, anders redden ze het niet.

Deze combinerende burgers hebben het nu zwaar. Regels en wetten, voorzieningen voor de opvang van kinderen, schooltijden, werktijden en de gewoontes in bedrijven, het beleid in de zorg voor ouderen - het is allemaal nog te veel afgestemd op de werkende man die de kost verdient met een huisvrouw thuis die de zorg voor haar rekening neemt.

Bovendien zijn het nu nog vooral vrouwen die combinerende burgers zijn. Zij hebben vaak een kleine parttimebaan. Mannen zijn thuis wel iets meer gaan doen, maar ze besteden een groot deel van hun tijd aan betaald werk. De maatregelen die in de nota van Verstand worden voorgesteld, moeten mee helpen om het combinatie-scenario te verwezenlijken. Ze gaan ook deel uit maken van een 'Algemene Wet Arbeid en Zorg' die stap voor stap tot stand moet komen.

omhoog

Zorg of wereldreis

De inhoud van de nota is niet opzienbarend. Het gaat vooral om het aanpassen en wettelijk vastleggen van al bestaande verlofregelingen: ouderschapsverlof, zwangerschaps- en bevallingsverlof, bindingsverlof bij adoptie van een kind. Werknemers moeten recht krijgen op aanpassing van de arbeidsduur (het uitbreiden of het verminderen van het aantal werkuren), als de bedrijfsomstandigheden dat toelaten. Nieuw is een 'verlofspaarparaplu' die het mogelijk maakt een deel van je bruto-loonkosten te sparen en dat geld later te gebruiken om een periode verlof op te kunnen nemen.

In de nota van Verstand wordt zorg merkwaardig breed opgevat. Onder zorg vallen niet alleen huishoudelijk werk, zorg voor kinderen en zorg voor zieke familieleden maar ook ontwikkeling, scholing en maatschappelijke activiteiten. Dan praat je over een arbeid-en-hobbyregeling, stelt juriste Mies Westerveld droogjes vast. Verlof vragen omdat je kind in het ziekenhuis is opgenomen, is toch iets anders dan verlof vragen voor een cursus of een wereldreis. Je moet een onderscheid maken tussen dwangverlof en pretverlof.

Welnee, zeggen anderen, laat mensen zelf uitmaken waar ze hun vrije tijd aan willen besteden. Dan is zorgen een voorkeur die sommige mensen wel hebben en andere niet. Geef de één een auto van de zaak en de ander extra vrije dagen.

De meeste discussie ontstond over het voorstel werknemers het recht te geven op maximaal tien dagen per jaar onbetaald zorgverlof. Een ouder met een ziek kind is dan niet meer afhankelijk van oma als inval-oppas of van een welwillende baas, en hoeft zich in uiterste nood ook niet meer zelf ziek te melden. Het klinkt mooi, maar er kwam nogal wat kritiek. Het is aardig om die kritiek preciezer te bekijken, omdat daar in een notendop de vragen naar voren komen die bij het opstellen van regelingen voor arbeid en zorg telkens weer opduiken.

omhoog

Wie betaalt?

"Zo'n verlof moet betaald zijn, anders heeft het geen zin. Mannen nemen al helemaal geen verlof op, als ze niet doorbetaald krijgen. En mensen met lage inkomens kunnen zich geen onbetaald verlof permitteren", riepen vakbonden, een deel van de Tweede Kamer en de vrouwenbeweging in koor. Zelfs het Centraal Plan Bureau deed een duit in het zakje en liet geruststellend horen dat betaling economisch niet onverantwoord is. De kosten vallen waarschijnlijk mee en goede arbeidsvoorwaarden helpen om zoveel mogelijk mensen aan het werk te krijgen.

Als het over geld gaat, hoort daar natuurlijk de vraag bij: wie zal dat betalen? Betalen werkgevers een groot deel van de kosten, dan ontstaat er ongelijkheid tussen sectoren waar veel verlofgangers werken (vooral vrouwen) en sectoren waar bijna niemand verlof opneemt.

Kijk je wat verder dan het zorgverlof alleen, dan gaat het uiteindelijk om de vraag: wie is er verantwoordelijk voor de kosten van de zorg voor kinderen en de thuiszorg voor zieken? Wie uren in zorg steekt, kan diezelfde uren niet besteden aan betaald werk, en loopt dus het risico op minder inkomen of uiteindelijk armoede. Vind je dat kinderen krijgen een eigen keuze is waar ouders dan zelf ook maar de lastige kanten van moeten oplossen, dan kom je uit bij 'iedereen moet zichzelf maar verzekeren tegen de risico's'. Vind je dat de zorg voor kinderen voor de hele maatschappij van belang is, dan is het billijk dat je die zorg op zijn minst voor een deel uit de gezamenlijke pot betaalt. Dat vraagt dus om solidariteit tussen mensen met kinderen en mensen zonder kinderen.

omhoog

Veel uitzonderingen

Veel regelingen op het gebied van arbeid en zorg krijgen vorm als een recht van werknemers. Zelfstandigen, flex-werkers, mensen met een gesubsidieerde baan en uitkeringsgerechtigden hebben er niets aan. Dat wordt in de nota van Verstand wel erkend, maar er staat geen enkel voorstel in hoe je die groepen kunt laten delen in de zegeningen van het combineren. Ook alleenstaanden hebben er niet veel van te verwachten. Sterker nog: alleenstaanden hebben volgens deze voorstellen geen recht op de tien dagen zorgverlof. Dat geldt immers alleen voor de zorg voor kinderen of partners. Niet voor de zorg voor ouders, familie of vrienden.

Zonder dat het duidelijk gezegd wordt, is het witte gezin uitgangspunt voor deze voorstellen. Dáár moeten taken herverdeeld worden, en moeten anderhalfverdieners echte tweeverdieners worden. Andere groepen zijn speciale gevallen waar speciale regelingen voor moeten komen die nog nauwelijks bedacht zijn. Het is blijkbaar heel moeilijk om bij het ontwerpen van regelingen meteen al rekening te houden met de verschillende uitgangsposities van mensen en de verschillende verlangens. Ouderen die vrijwilligerswerk en zorg combineren, migrantenvrouwen die belang hebben bij een behoorlijk betaalde baan en betaalbare kinderopvang, alleenstaande ouders die hoogstens een deeltijdbaan kunnen bolwerken en daar nauwelijks mee uit de bijstand komen - zij zijn de uitzonderingen.

Helaas wordt in Den Haag nauwelijks gebruik gemaakt van voorstellen zoals bijvoorbeeld de taakgroep Zorg en Arbeid voor de sociale conferentie van 1998 formuleerde. Wat zijn de behoeften van vrouwen met een inkomen op of rond het minimum, die de verzorging van afhankelijke huisgenoten als voornaamste dagtaak hebben? Hoe kunnen zij een goede balans tussen die zorg en een baan voor elkaar krijgen? Bijvoorbeeld als de sociale dienst aan de hand van een checklist de omvang vaststelt van de zorgtaken die iemand met een bijstandsuitkering heeft en dan samen met die persoon kijkt, wat voor baan en hoeveel arbeidsuren haalbaar zijn - op korte of langere termijn. Deze voorstellen gaan uit van een arbeidsplicht en een zorgplicht, waarbij de arbeidsplicht niet automatisch voorop staat maar het ook niet zo is dat zorgen iemand van elke andere verplichting ontslaat.

omhoog

Sufgecombineerd

De plicht tot arbeid en het recht op arbeid zijn in wetten vastgelegd. Met arbeid wordt dan altijd arbeid bedoeld waarmee je in je bestaan kunt voorzien. Het is arbeid die een inkomen oplevert. Het recht om zorg te geven en te krijgen is niet zo duidelijk en onvoorwaardelijk vastgelegd. Alleen de zorgplicht van ouders voor minderjarige kinderen is een wettelijke plicht waar ouders aan gehouden kunnen worden. Wie niet goed voor z'n kinderen zorgt, kan zijn ouderlijke macht verspelen.

Als er al sprake is van een recht op zorg (zoals bij het recht op zorgverlof en het recht op aanpassing van de arbeidsduur) gaat het om een 'geclausuleerd' recht. Dat betekent dat op het moment dat een werknemer verlof op wil nemen, een afweging moet worden gemaakt tussen het recht op verlof en zwaarwegende bedrijfsbelangen van de werkgever. In gewoon Nederlands, zeggen de sceptici, betekent dat: zorgen mag, als de baas het goed vindt.

Je kunt pas spreken van een evenwicht tussen arbeid en zorg, als naast de plicht om te werken een ondubbelzinnig recht om te zorgen staat. Ben je dan ook verplicht om zelf de zorg uit voeren, en voor wie dan? Het combinatie-scenario gaat uit van zelf zorgen en uitbesteden van zorg. Maar het is onduidelijk of en hoe mensen daar dan zelf een keuze in kunnen maken. Het is ook nogal een verschil of het om de zorg voor kinderen gaat, of voor een gehandicapte broer, of voor een dementerende vader.

Als er te weinig zorgvoorzieningen zijn, de professionele zorg is te duur of sluit niet aan bij wat nodig is, dan is er weinig keus en zul je zelf moeten zorgen. Daarbij is een netwerk van familie en vrienden nog steeds onmisbaar.

De hamvraag bij alle gepraat over een nieuw evenwicht tussen arbeid en zorg: zullen mannen in 2015 een behoorlijk aandeel van de zorg op zich nemen, ook voordat ze met pensioen gaan of werkloos worden? Econome Janneke Plantenga gelooft er niet zo in. Ze vindt het riskant om het beleid af te stemmen op zo'n herverdeling tussen mannen en vrouwen. Plantenga vindt dat er gewoon werk gemaakt moet worden van voldoende professionele (kinder)opvang. Betaalbaar voor iedereen.

Vrouwen combineren zich al suf. Dus is het ook helemaal niet nodig dat mannen thuis meer doen en minder buitenshuis gaan werken. 'Ze beloven van alles, maar er komt niet veel van terecht', oordeelde een vrouw over de moderne man. Dat maakt het des te belangrijker om bij een nieuw evenwicht tussen arbeid en zorg niet alle kaarten te zetten op eerlijk delende vaders en moeders tweeverdiener.

omhoog

Naar andere artikelen OndersteBOVEN

home