home

ONDERSTEBOVEN
Tijdschrift van DISK

ARBEIDSPASTORAAT PERMANENT IN OMBOUW

OndersteBOVEN, 14(2000)2
door Hub Crijns

Inleiding
Samenleving in verandering

Rol van arbeidspastoraat
Kerk in verandering
Profiel van het arbeidspastoraat

Door snelle veranderingen in de samenleving en de kerken staat het arbeidspastoraat DISK voor de opgave om antwoorden te zoeken op een aantal vragen. Ten eerste: Hoe omschrijven we arbeid en zorg en daarmee samenhangend: inkomen? En vervolgens: hoe organiseert men in onze samenleving arbeid, zorg en inkomen? De combinatie tussen arbeid en pastoraat leidt tot een volgende vraag. Hoe geven we inhoud aan de vooronderstelling dat de ervaringen die mensen opdoen rond arbeid, zorg en inkomen, wezenlijk raken aan de manieren van geloven en kerk-zijn? Die vraag kan ook in de omgekeerde richting worden gesteld. Hoe geven we inhoud aan de vooronderstelling dat de manieren van geloven en kerk-zijn wezenlijk van belang zijn voor de ervaringen, die mensen opdoen rond arbeid, zorg en inkomen?

Arbeidspastoraat en de vragen daaromheen nodigen uit tot voortdurend debat over:

a. De contexten van arbeid, economie en inkomen

b. De manieren van kerk-zijn in deze tijd

c. De werksoort arbeidspastoraat

Dat debat is de laatste jaren intens door het arbeidspastoraat in de rooms-katholieke bisdommen gevoerd. Allerlei aspecten zijn aan bod gekomen. Ik start met een korte momentopname anno 2000 inzake de eerste twee vragen, waarbij ik me bewust ben van de beknoptheid en daarmee beperktheid. Vervolgens ga ik in op de vragen rond arbeidspastoraat en ik eindig met een korte profiel-omschrijving.

omhoog

Samenleving in verandering

Onze samenleving in Nederland is de laatste tien jaar enorm aan het veranderen. De globalisering van de economie en de technologische vernieuwingen wijzigen de verschillende economische circuits, die arbeid, zorg en inkomen organiseren. Het circuit van de ruil (arbeid in ruil voor loon) heeft aan betekenis gewonnen in vergelijking met het circuit van de herverdeling (via met name belastingheffing geld verwerven voor infrastructuur en collectieve sector) en dat van de gift of wederkerigheid (onbetaalde arbeid, zoals opvoeding en zorg en vrijwilligerswerk). In de afgelopen tien jaar maakt de ontwikkeling van de computertechnologie de herschikking van de economie mogelijk en is onder andere het circuit van de (electronische) geldhandel (geld maakt geld) steeds groter geworden.

De betaalde arbeid is in Nederland van gezicht veranderd. De intensieve ongeschoolde arbeid in de agrarische sector en in de industriële sector is sterk afgenomen ten gunste van de dienstverlenende sector (zowel commercieel als niet-commercieel). In deze sector wordt geschoolde arbeid gevraagd, die dankzij de computergestuurde werkomgeving een hoge productiviteit kent. De minder geschoolde betaalde arbeid in de niet-commerciële dienstverlening is in toenemende mate opnieuw georganiseerd via de gesubsidieerde arbeid. Flexibiliteit is het nieuwe organisatiewoord.

Het is opmerkelijk dat onder anderen zowel de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) als de Paus opmerken, dat de betekenis van betaalde arbeid veranderd is.

De WRR stelt dat men in de eerste 80 jaar van de vorige eeuw arbeid wilde beschermen tegen de uitwassen van het kapitalisme, onder meer via bescherming van de bestaanszekerheid. Kernbeleving van arbeid was toen vervreemding. In de laatste 20 jaar is de participatie in betaalde arbeid belangrijk geworden als grondslag van het burger-zijn. Als kernbeleving is de ontplooiing in de arbeid steeds toonaangevender geworden. Mensen zijn de ondernemers van hun eigen arbeid en daarmee de ontwerpers van hun leven.

De opvattingen over arbeid uit de pauselijke encyclieken 'Rerum novarum' (1891), 'Laborem exercens' (1981) en 'Centesimus Annus' (1991) vertonen een vergelijkbare ontwikkeling. In 1891 is arbeid met name loon verdienen voor het gezin: een voorwaarde voor bestaanszekerheid. In 1981 wordt arbeid belangrijker dan kapitaal genoemd. De reden komt in 1991 met name naar voren: arbeid is de ontplooiing van de mens. En die ontplooiing is zelfs belangrijker dan het loon of het product dat gemaakt wordt.

omhoog

Rol van arbeidspastoraat

Arbeidspastoraat heeft in de jaren tachtig en negentig op een aantal plaatsen in Nederland de traditioneel gemakkelijke toegang tot de arbeidsintensieve grootschalige ondernemingen verloren, omdat deze soort bedrijven verdwenen zijn of verdwijnen. Op sommige plaatsen geldt dat er nog steeds een goede toegang tot ondernemingen bestaat. Met name door de vacaturestops in twee bisdommen heeft arbeidspastoraat deze toegangen niet optimaal kunnen benutten. In de nieuwe arbeidsextensieve (kleinschalige) technologische ondernemingen heeft het arbeidspastoraat moeizaam of niet toegang kunnen verwerven. In de sectoren van land- en tuinbouw en dienstverlening, onder andere van de betaalde zorginstellingen, bleken de toegangen gemakkelijker, evenals binnen de nieuwe vormen van gesubsidieerde arbeid.

Met de op de arbeidsmarkt overbodige mensen is in het circuit van de herverdeling een succesvol werkspoor ontwikkeld, zowel in de vorm van pastorale presentie, alsook in de diaconale kerntaak van de kerken als in het maatschappelijk debat.

Waar de organisatie van betaalde en onbetaalde arbeid zo snel van vorm en tempo veranderen, neemt de behoefte aan bezinning toe. Arbeidspastoraat is rond deze vragen in staat de mens zelf te bereiken en aanbod te ontwikkelen, zoals bijvoorbeeld uit het ontwikkelde werk rond zorg en de processen van verrijking en verarming blijkt. Arbeidspastoraat moet ook nog ervaring opdoen, bijvoorbeeld in aanbod rond bedrijfsethiek en maatschappelijke verantwoordelijkheid.

Het DISK netwerk bestaat uit drie kerkelijke instellingen voor arbeidspastoraat in de bisdommen Breda, Haarlem en Rotterdam; vier protestantse stichtingen in Gelderland, Beverwijk, Zaandam en Amsterdam; één oecumenische federatie van drie stichtingen in Oost-Brabant/Nijmegen en negen dekenale besturen in het aartsbisdom Utrecht. In Zeeland is een arbeidspastor werkzaam via het provinciale protestants kerkcentrum. In Limburg zijn actief de Dienst Kerk en Samenleving van het bisdom Roermond met het team aalmoezeniers van Sociale Werken en de Stichting Open Deur te Heerlen.

In het netwerk van arbeidspastoraat DISK werken enkele mensen betaald via de religieuze instituten of via een Banenpool. Verder zijn er in elke regio DISK werkgroepen. Vrijwillig(st)ers spelen een belangrijke rol: bestuurlijk en in de activiteiten.

In totaal zijn er per 1 januari 2000 inclusief de staf van het landelijk bureau 40 katholieke en 5,8 protestantse formatieplaatsen en 45 arbeidspastores (30 mannen, 15 vrouwen), op 32 verschillende werkplekken. Er zijn 9,6 vacatures in het netwerk, onder andere door vacaturestops in de bisdommen Haarlem en Rotterdam, voor ongeveer 13 personen.

omhoog

Kerk in verandering

De Rooms-Katholieke Kerk is sterk in verandering en daarmee ook die van de verschillende bisdommen. De processen die de verandering sturen, zijn bekend. Een voortgaande secularisering en profanisering, een geloofsgemeenschap die kleiner wordt en vergrijst een tekort aan gewijd professioneel kader, teruglopende financiën, dure gebouwen. Die processen leiden tot een reorganisatie van de bisdommen - elk in een eigen tempo -, waarbij aan nieuw te vormen grotere dekenale centra een belangrijke rol wordt toebedeeld.

De besturen van arbeidspastores hebben geconcludeerd dat het zinvol is om in de organisatorische omschrijving van arbeidspastoraat bij deze tendens aan te sluiten. Daarbij is een extra aandachtspunt te noteren voor de rol van de vrijwillig(st)ers en voor de opgebouwde oecumenische contacten.

Tegelijk is de afgelopen jaren veel nagedacht over de taken van de geloofsgemeenschap. De discussies hebben geleid tot een matrix van taken, waarlangs de Rooms-Katholieke Kerk zich reorganiseert. De kerntaken zijn: verkondiging en liturgie, catechese en toerusting, diaconie en missie, gemeenschapsopbouw, en de taken van bestuur en beheer.

De inhoud van arbeidspastoraat hebben we als arbeidspastoraat altijd omschreven met missionaire, diaconale en pastorale aanduidingen. Volgens de bovenstaande indeling van kerntaken hoort het arbeidspastoraat thuis in de diaconale en missionaire kerntaak. Het is thans zinvol om zowel organisatorisch als in de profiel- en taakomschrijving vanuit dit uitgangspunt te vertrekken.

omhoog

Profiel van het arbeidspastoraat

Arbeidspastoraat is een permanente functie van de kerk, waarvan de kern bestaat uit opbouw, begeleiding en dienstverlening enerzijds binnen de contexten van arbeid, zorg en inkomen namens de kerk en anderzijds binnen de context van de kerk. Er zijn in dit profiel drie richtingen van werk aan te wijzen:

a. Binnen de context van kerk

b. Binnen de context van arbeid, zorg en inkomen

c. In de wisselwerking tussen beide

Binnen de kerk van een bisdom of een dekenaat staat arbeidspastoraat binnen de diaconale en missionaire portefeuille. Van hieruit kan de arbeidspastor van binnenuit een kerkelijk netwerk opbouwen. Binnen de contexten van arbeid, zorg en inkomen staat arbeidspastoraat voor het opbouwen en begeleiden van een maatschappelijk netwerk op het gebied van sociaal-economische problematieken en thema's.

De diaconale en missionaire kanten van de kerk kunnen in aanraking komen met de contexten van arbeid, zorg en inkomen en omgekeerd. Er zijn genoeg analyses, die leren dat deze ontmoeting steeds minder spontaan gebeurt. Ze zal op basis van kennis van persoonlijke contacten (de eerder genoemde netwerken) tot stand gebracht dienen te worden. Arbeidspastoraat bewijst voortdurend hierin ervaring te hebben en haalbare programma's en projecten te kunnen ontwikkelen.

omhoog

Naar andere artikelen OndersteBOVEN

home