home

ONDERSTEBOVEN
Tijdschrift van DISK

HET GODDELIJKE ALS BRON VOOR BARMHARTIGHEID
De waarde van de kwetsbaarheid

Theatergroep De Zevende hemel beeldt de Zeven Werken van Barmhartigheid uitOndersteBOVEN / Raderwerk, 17(2003)2
door
Hub Crijns

Inleiding
Valkuilen
God als oorsprong
Barmhartigheid in de traditie
Zeven werken van barmhartigheid

Inleiding

Ruim dertig mensen probeerden tijdens de 1 Mei Conferentie met hun kennis en ervaring invulling te geven aan de vraag hoe de waarde barmhartigheid bijdraagt aan sociale samenhang in de samenleving. Wim Verschuren, frater van barmhartigheid, gaf aan hoe barmhartigheid in het recente verleden een negatieve klank heeft gekregen. De waarde roept herinneringen op aan kerkelijke liefdadigheid, die vergezeld ging van neerbuigendheid en bevoogding. Barmhartigheid is echter een fundamenteel menselijk aspect dat te maken heeft met respect voor de kwetsbaarheid van de ander en van jezelf.

Verschuren heeft in zijn leven en werken het stof verwijderd en de glans van de parel barmhartigheid ontmoet. Barmhartigheid speelt in alle spirituele stromingen een prominente rol en je kunt wel stellen dat het om een fundamenteel menselijk aspect gaat. Niet voor niets draagt het wapen van Amsterdam de woorden: 'heldhaftig, vastberaden en barmhartig'.
De franciscaan Hans van Munster vult dat aspect nader in door te vertellen hoe Franciscus van Assisi in zijn leven barmhartigheid heeft gevonden. Franciscus ging de ontmoeting aan met melaatsen: de zieke en kwetsbare mensen, die in zijn tijd buiten de samenleving waren gezet. Sindsdien leerde hij aan zijn broeders: draag de ander in zijn broosheid, zoals je zelf in je broosheid gedragen wil worden. Volgens Franciscus is God de barmhartige. Sociale samenhang ontstaat als we in ons onderling handelen niet meer uitgaan van macht en geldingsdrang, maar van kwetsbaarheid en elkaar nodig hebben.
Sajidah Abdus Sattar verheldert dat ook in de islam Gods naam de barmhartige is (al-Rahmân). In de sociale ethiek vormt barmhartigheid (rahmat) de basis voor menselijk mededogen, dat van binnenuit komt. Rechtvaardigheid kan door de samenleving van buitenaf worden opgelegd, door een wetgeving, sociale controle of door een element van berekening. Barmhartigheid of geven om niet lijkt echter op een baarmoeder die koestert en geeft. Geven en koesteren zijn andere namen voor liefde en dat is ook weer een naam Gods. De zeven werken van barmhartigheid zijn ook in de Koran te vinden.

omhoog

Valkuilen

Theo de Wit, docent sociale filosofie aan de Katholieke Theologische Universiteit Utrecht noemt vier valkuilen rond barmhartigheid. Je kunt je barmhartigheid toeëigenen, waarmee je macht in het handelen brengt. Je kunt barmhartigheid ook - zoals veel politieke theorieën en strategieën doen - verwetenschappelijken. Daarmee verlies je die ene mens in nood uit het oog ten behoeve van hogere doelen. Je kunt barmhartigheid ook sentimentaliseren met het oog op het uitlokken van giften; denk aan het hongerende kind en de huilende moeder op de televisie. Met zo'n productie van slachtofferschap raak je echter los van barmhartigheid. Tenslotte kan je barmhartigheid instrumentaliseren. Vooral in onze economische samenleving denken wij voortdurend instrumenteel: wat levert barmhartigheid ons op?
De kern van barmhartigheid is te vinden in een citaat van Thomas van Aquino: "Rechtvaardigheid zonder barmhartigheid is wreedheid; barmhartigheid zonder rechtvaardigheid is ontwrichting". Je hebt een balans tussen die twee waarden nodig, waarbij barmhartigheid verwijst naar het geheel, het goddelijke als bron.

omhoog

God als oorsprong

De inleiders van de workshop komen langs verschillende wegen bij God uit als bron en oorsprong van barmhartigheid en als een model van het menselijk handelen dat wederkerigheid of gift heet. Barmhartigheid is vooral een religieuze waarde. De ontroering zelf, of het mededogen en de erbij behorende praktijk zijn religieus, los van de vraag of de verwoording ervan godsdienstig is. In Mattheüs 25 bijvoorbeeld, dachten noch rechtvaardigen noch onrechtvaardigen aan een expliciet religieus motief toen ze de behoeftigen hielpen of dit juist nalieten. In de kwetsbaarheid van de ander ervaren we de eigen hulpbehoevendheid. We ervaren dat leven gegeven is, gegund wordt, genade is. Wie God de barmhartige noemt, verwoordt die ervaring in religieuze taal.
In de discussie blijkt al snel dat elke deelnemer dit handelen om niet in zijn of haar persoonlijke leven toepast. Vaak gebeurt dit in de naaste familie of vriendenkring, maar ook verder weg in straat, dorp of stad. Lastiger wordt barmhartigheid in te vullen als we ons gaan bundelen in groepen, verenigingen, kerken of vakbonden. We willen dan opkomen voor ons eigen belang en in hoeverre is daar nog oog voor de naaste? Als we met zijn allen barmhartig zijn, is de structuur te groot, te anoniem, te bureaucratisch, te ver van ons af. De directe band tussen barmhartigheid en rechtvaardigheid werd door alle deelnemers onderschreven. Gezien de broosheid en kwetsbaarheid van de mens, is een werkelijk menselijke samenleving waarin iedereen tot zijn recht komt, zonder barmhartigheid niet haalbaar. Het in praktijk brengen van barmhartigheid zonder de strijd voor rechtvaardigheid als basis te hanteren, is echter wreed en versluierend.

omhoog

Barmhartigheid in de traditie

In de Bijbel gaat men er vanuit dat er rond barmhartigheid (Hebreeuws: chèsèd, Grieks: eleos) een relatie bestaat tussen mensen: de een als gever en de ander als ontvanger. Die relatie wordt gefundeerd door het verbond dat God met de mensen heeft gesloten en wordt gekarakteriseerd door trouw en wederzijdse hulp. Barmhartigheid is in deze visie nooit vrijblijvend: op grond van de vertrouwensrelatie (ontstaan door verbond, familie, vrienden, gastheerschap) mag de een barmhartigheid verwachten en zal de ander die geven.
Barmhartigheid is in de Bijbel de weg waarlangs gerechtigheid haar vorm vindt. Op die manier heeft barmhartigheid een helende functie in situaties van onrecht. Barmhartigheid is de wederzijdse daad tot hulp, die gerechtigheid oproept en bevordert: "Barmhartigheid wil Ik en geen offer" (Mt. 9-13).
"Barmhartigheid kan worden omschreven als de dragende grondhouding van de mens die een 'warm' hart heeft (Hebreeuws: rachiem) jegens hen die in de miserie zitten. Dat komt tot uitdrukking in het Latijnse woord 'misericordia'. Thomas van Aquino typeert de deugd van barmhartigheid treffend als: "de compassie in ons hart met het lijden van anderen, waardoor wij gedreven worden te helpen, als het ons mogelijk is" (in: 'Diaconie & Parochie', 15 (2002)1, p.7). Deze compassie is natuurlijk niet voorbehouden aan christenen. Ook in andere levensbeschouwingen - denk aan het boeddhisme en hindoeïsme, het jodendom en de islam - wordt zij zeer hoog geacht. Ook buiten de grote religieuze tradities wordt ze geëerd en beoefend als uiting van diepe menselijkheid, bijvoorbeeld in het humanisme.


omhoog

Zeven werken van barmhartigheid

Theatrale uitbeelding Zeven Werken van BarmhartgheidBij de opening van de Conferentie verzorgde de theatergroep De Zevende Hemel een theatrale presentatie van de zeven werken van barmhartigheid. Barmhartigheid is de concrete consequentie van het geloofsleven. Door liefde, zorg, bijstand en concrete hulp aan de naaste, draagt de christelijke beweging in de praktijk uit wat zij vanuit het geloven leert. Barmhartigheid is een christelijke plicht. Zij strekt zich uit tot heel de mens in zijn lichamelijke, materiële of geestelijke nood en krijgt gestalte in bezoek, gesprek of concrete hulpverlening. Deze opvatting heeft geleid tot de zeven werken van barmhartigheid, die in latere tijden ook een geestelijke pendant hebben gekregen.

De zeven lichamelijke werken van barmhartigheid

  1. Hongerigen spijzigen
  2. Dorstigen laven
  3. Naakten kleden
  4. Daklozen huisvesten
  5. Zieken bezoeken
  6. Gevangenen lossen/bevrijden
  7. Doden begraven

De zeven geestelijke werken van barmhartigheid

  1. Zondaars vermanen
  2. Onwetenden onderrichten
  3. Twijfelenden raad geven
  4. Bedroefden troosten
  5. Lastdragenden helpen
  6. Vijanden vergeven
  7. Voor levenden en doden bidden

omhoog

Klik hier voor het artikel 'Waarden en sociale samenhang' uit Ondersteboven juni 2003.

Klik hier voor het artikel 'De paradox van waardigheid' uit Ondersteboven juni 2003.

Naar andere artikelen OndersteBOVEN

home