home

ONDERSTEBOVEN
Tijdschrift van DISK

MVO VOLGENS HERMAN WIJFFELS
Hoe zou het bedoeld kunnen zijn?

OndersteBOVEN / Raderwerk, 17(2003)4
door
Trinus Hoekstra en Yasna Tomala

Herman WijffelsInleiding
Rokende schoorstenen

Evolutionair principe
God of Mammon?

Naaste

Inleiding

Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wordt een steeds groter issue in Nederland, zoals onder andere blijkt uit conferenties, lezingen en artikelen in diverse bladen. Een van de wegbereiders voor MVO in Nederland is Herman Wijffels, voorzitter van de Sociaal Economische Raad (SER), het hoogste adviesorgaan van de regering. Onder zijn voorzitterschap gaf de SER eind 2000 het befaamde, intussen toonaangevende, SER-advies over MVO aan de regering.

Wat is volgens u maatschappelijk verantwoord ondernemen?

"Om MVO beter uit te kunnen leggen, is het belangrijk om eerst het begrip 'ondernemen' te definiëren. Het is een groot misverstand om ondernemen alleen te zien als het maken van winst. Het doel van ondernemen is het voorzien in een maatschappelijke behoefte. Als je dát goed doet, dan maak je winst."
"Sinds het kapitalisme na de val van de muur het sterkste economische stelsel bleek te zijn, wordt het van binnenuit bevraagd. Het is dan wel het sterkste systeem gebleken, maar levert het ons ook op wat we ervan verwacht hadden? Naast winst verwacht de samenleving namelijk ook andere ambities. Bij ondernemingsactiviteiten wordt meer en meer de vraag gesteld hoe deze zich verhouden tot de ambitie van duurzame ontwikkeling. Hierbij kijkt men naar de economische, sociale en ecologische duurzaamheid, waarbij de ecologische en sociale aspecten de dragers van economische duurzaamheid zijn."

omhoog

Rokende schoorstenen

"Toch is maatschappelijk verantwoord ondernemen geen recent verschijnsel. Het is altijd al onderdeel geweest van ondernemen. Voorbeelden hiervan zijn ondernemingen in de 19e en 20e eeuw die allerlei voorzieningen voor hun arbeiders troffen. Philips had bijvoorbeeld eigen woningen en sportclubs. Wel evolueert de inhoud van MVO met de tijd. Zo werd bijvoorbeeld in de jaren vijftig, onder invloed van de industriële vooruitgang, een rokende schoorsteen als teken van goed ondernemerschap gezien, omdat dit toen het toonbeeld van vooruitgang was. Tegenwoordig gelden andere maatstaven. Onder invloed van de zogenaamde 'globalisering' worden zelfs effecten op de gehele aarde in ogenschouw genomen."
"Ook wordt tegenwoordig op lokaal, nationaal en internationaal niveau over duurzaamheid gesproken. Dit proces heeft zijn doorwerking op het individuele niveau. Burgers kunnen namelijk in hun verschillende rollen keuzes maken, bijvoorbeeld door te stemmen op politieke partijen, door organisaties op te richten, zogenaamde NGO's (niet-gouvernementele organisaties), als werknemers en als beleggers.

Wie moet het proces van MVO aansturen?

"MVO is een evolutionair proces zonder vastomlijnd plan. Het is een ontwikkeling. De NGO's zijn de aanjagers van dit proces. Burgers onderstrepen het van tijd tot tijd met hun keuzes, waarbij ze zich vaak door acties van NGO's laten mobiliseren. De overheid faciliteert MVO door kennis te verspreiden en de transparantie van een onderneming te bevorderen, bijvoorbeeld door naast de financiële verslaggeving ook maatschappelijke verslaggeving te stimuleren. Daarnaast kan de overheid door middel van haar aankooppolitiek, subsidiebeleid en bijvoorbeeld milieuwetgeving invloed uitoefenen. Hieruit blijkt inmiddels iets van maatschappelijke vooruitgang te ontstaan. Geleidelijk aan ontstaan nieuwe normen die worden gevolgd door wetgeving".

MVO is opgekomen tijdens een economisch gunstig klimaat. Denkt u dat het huidige economisch laagtij invloed heeft op het proces van MVO?

"De vraag is of MVO eigenlijk een trend of een modeverschijnsel is. MVO is enerzijds een trend en anderzijds een onderdeel van het formuleren van een nieuw maatschappelijk project voor de 21e eeuw: duurzame ontwikkeling. De economie beweegt zich en maakt schommelingen door, en dit geldt ook voor MVO. In perioden van economisch hoogtij wordt er meer aandacht besteed aan MVO dan in economisch ongunstigere perioden."

omhoog

Evolutionair principe

"In de praktijk echter ervaart een ondernemer dat als hij verder wil komen met zijn organisatie, hij aandacht aan duurzaam ondernemen dient te besteden. Het appelleert namelijk aan fundamentele evolutionaire principes. In wezen gaat het om het leven en de kwaliteit van het leven zelf. Het is nu wel duidelijk dat we, als we op deze manier doorgaan, de continuïteit van leven op deze planeet ernstig in gevaar brengen en uiteindelijk onszelf vernietigen. MVO is hier een praktische uitwerking van."

Kunnen we MVO zien als een instrumentalisering van de ethiek?

"Sommige mensen kiezen ervoor om bij een bedrijf te werken dat werkt in overeenstemming met hun normen en waarden. Anderen willen hun geld maatschappelijk verantwoord uitgeven. Bij deze groepen vallen ethiek en economie voor een deel samen. Op deze manier heb je een stevig draagvlak voor de ontwikkeling van MVO."
"Wanneer deze ontwikkeling echter puur getrokken moet worden door ethische motieven, gebeurt er niet veel. Het gaat om de combinatie van economische en ethische motieven. Zo kan het vanwege milieukosten en reputatieschade onrendabel zijn om een niet-duurzame koers te varen. Als je bepaalde waarden niet respecteert, kan zich dat op economisch vlak tegen je keren. Dat kun je instrumentalisering van de ethiek noemen, je kunt het ook een integratie van de ethiek in de bedrijfsvoering noemen. Een integratie die onder druk van de samenleving wordt bewerkstelligd."

omhoog

God of Mammon?

Moet je bij oprecht MVO niet kiezen voor het dienen van God in plaats van de Mammon?

"In het themanummer over MVO van het blad Ophef dat jullie me hebben toegestuurd, gaat het op een gegeven moment over deze discussie van God of Mammon dienen. Volgens mij is daarbij sprake van een misverstand wat economie betreft. Economie op zich hoeft geen dienst aan de Mammon te zijn. Vanuit het misverstand dat het dat wel is, is de verdenking van instrumentalisering van de ethiek bij MVO erg voor de hand liggend, té voor de hand liggend als je het mij vraagt."
"Economie op zich draait om behoeftenbevrediging. Ondernemen is daarom dienstbaar zijn en daarvoor als maatschappelijke waardering een beloning ontvangen in de vorm van winst. Zodra een ondernemer puur winstgericht is, en het niet meer uitmaakt hoe de kwaliteit van ondernemen is, wordt het een ander verhaal. In dit laatste geval kun je misschien spreken van een dienst aan de Mammon."
"Ik vind het dus te makkelijk, misschien zelfs cynisch, om MVO met de koppeling aan economie in het kamp van dienst aan Mammon in te delen. Dan staat onmiddellijk iedere verantwoordelijkheid die je bij ondernemen bereid bent te aanvaarden onder een fatale diskwalificerende verdenking. Ik vind dat onterecht."

Is er volgens u in dit proces een rol voor de lokale kerken weggelegd?

"Bij MVO stellen we ons op de achtergrond eigenlijk de vraag wat goed leven is, of hoe het leven bedoeld zou kunnen zijn. Dit is een fundamentele spirituele vraag die de zingevingsbronnen van ons bestaan aanboort. Dit soort spirituele en ethische bezinningsvragen zijn typisch voor kerken. Bij die bezinning zouden ze daarom zeker een belangrijke rol kunnen spelen."
"We moeten echter wel onder ogen zien dat MVO niet is voortgekomen uit de kerken. MVO is ontstaan vanuit een burgerbeweging van NGO's. Deze NGO's hebben het stellen van gewetensvragen en het stellen van daden rondom dit thema op zich genomen. Het belang van het project van DISK lijkt me te zitten in de vraag wat voor rol zij in de burgerlijke samenleving ten aanzien van dit thema zouden kunnen spelen."

omhoog

Naaste

Hebben kerken deze ontwikkeling veronachtzaamd?
"Het engagement van de kerken is van oudsher met name op het sociale en economische aspect gericht. Deze gerichtheid op de sociaal-economische dimensie van het leven is een weerspiegeling van de sociale kwestie in de 19e en 20e eeuw. In de 21e eeuw komt daar de ecologische dimensie bij. Kerken hebben deze beweging goeddeels gemist en het is nu zaak dat ze het been bijtrekken. Het gaat om de zorg voor de voortzetting van het leven; het rentmeesterschap over het leven en de aarde. Dat is voor de kerken een wezenlijk punt."
"In het christendom wordt het begrip 'naaste' gebruikt. Oorspronkelijk betekende dit weide-genoot en was het van toepassing op nomaden. Zij maakten gebruik van weidegebieden en lieten deze in economisch, ecologisch en sociaal opzicht achter zoals ze ze zelf aan wilden treffen. Omdat ze rondtrokken, zouden ze vroeger of later zichzelf (in hun effecten) ook weer tegenkomen. In de loop van de tijd werd het begrip naaste geheel in de sociale context getrokken, waarbij het ecologische aspect veronachtzaamd werd. Nu is het zaak om het ecologische aspect er weer bij te betrekken."

Wat is uw persoonlijke interesse in MVO?

Wijffels: "Mijn persoonlijke leidraad wordt gevormd door de vraag hoe de Schepper het bedoeld zou kunnen hebben. Ik denk zelf dat de wereld bedoeld is om mensen met elkaar en met andere wezens in harmonie te laten leven. De werkelijkheid is evenwel anders en de vraag is dan ook op welke manier we tot een betere wereld met meer harmonie kunnen komen. MVO geeft hier concreet een invulling aan en draagt met kleine stapjes bij aan het bereiken van dat ideaal."

omhoog

Klik hier voor het artikel 'MVO: ondernemen in een krachtenveld'
Klik hier voor het artikel 'De solidariteit van Doekle Terpstra'

Naar andere artikelen OndersteBOVEN

home