home

ONDERSTEBOVEN
Tijdschrift van DISK

DE SOLIDARITEIT VAN DOEKLE TERPSTRA
Hoe solidariseren we de individualisering?

OndersteBOVEN / Raderwerk, 17(2003)4
door
Anne Kooi

Doekle TerpstraInleiding
Doe-het-zelf-samenleving
Radicaliteit
Geen actie
Sociaal geweten
Slimme actie

Inleiding

Het najaarsakkoord tussen de regering, de werkgevers en de vakbonden heeft heel wat hoofdbrekens gekost. De lonen zullen twee jaar lang niet stijgen. In ruil daarvoor zullen de strengste bezuinigingen op het gebied van de sociale zekerheid minder hard aankomen. Voor de vakbonden was het lastig om dit akkoord aan hun leden te verkopen. Het CNV deed dat door het najaarsakkoord een 'solidariteitspact' te noemen. Anne Kooi interviewde de voorzitter van het CNV, Doekle Terpstra, over de betekenis van solidariteit in het huidige tijdsgewricht.

Gebruikt het CNV met 'solidariteitspact' niet een te mooi woord voor een akkoord waarvan het tegelijk erkent dat er ook veel verslechteringen mee gepaard gaan?
"Nee, dat gevoel heb ik er niet bij. Ik ben de afgelopen weken op veel bijeenkomsten geweest om uit te leggen wat we hebben gedaan, waarom we het zó hebben gedaan, wat de uitgangspunten zijn geweest, en waarom we zijn uitgekomen op de afspraken zoals we die hebben gemaakt. Hoe meer ik erover praat, hoe meer ik tot de slotsom kom dat we een ingenieuze afspraak hebben gemaakt die ook recht doet aan de uitgangspunten van 'eerlijk delen' en 'de sterkste schouders dragen de zwaarste lasten'."

Hoe zou je, los van de actuele context, het begrip solidariteit omschrijven?
"Het woord solidariteit heeft voor mij alles te maken met recht doen aan elkaar. Misschien heeft het ook wel te maken met dat mooie woord verantwoordelijkheid. Een samenleving waarin jij en ik - dus niet alleen ik, maar jíj en ik, en misschien begint het ook wel bij jou - een plek kunnen vinden waar recht wordt gedaan aan talenten die jij en ik hebben. Waarin mensen tot hun bestemming komen. Ook een prachtig begrip trouwens: bestemming. Solidariteit heeft voor mij alles te maken met mensen tot hun bestemming te laten komen. En met bescherming van de kwetsbaren."

omhoog

Doe-het-zelf-samenleving

"Maar om het in de woorden van dit tijdsgewricht uit te drukken: ik vind dat er een geweldige verkrachting van het woord verantwoordelijkheid plaatsvindt. Het wordt uit de sfeer getrokken waarin ik ben opgevoed. De betekenis van woorden als bestemming, respect en verantwoordelijkheid, heeft voor mij te maken met 'ons samen'. Tegenwoordig wordt het echter gebruikt in de zin van de mens die wordt teruggeworpen op zichzelf. Er wordt een idee gecreëerd van de doe-het-zelf-samenleving."
"Iemand zei me laatst: 'Je moet eens goed luisteren naar Balkenende. Hij spreekt niet meer over verantwoordelijkheid in brede zin, maar altijd in de zin van: jíj hebt verantwoordelijkheid te nemen, of dé burger moet zijn eigen verantwoordelijkheid nemen.' Dat is niet de verantwoordelijkheid die bij mij tussen de oren zit. Dan denk ik: 'Hoe kan het, Jan Peter, dat zo'n construct bij jou tussen de oren is komen te zitten? Het is namelijk een liberale opvatting over hoe om te gaan met verantwoordelijkheid die helemaal niet meer in het perspectief past waar jij en ik mee zijn opgevoed.'"

Maar waar ligt dan jouw grens? We worden in deze tijd geconfronteerd met allerlei maatregelen waarmee we het niet eens kunnen zijn, maar waarmee we vervolgens toch blijken te kunnen omgaan.
"Waar die grens precies ligt, is heel moeilijk aan te geven. Er zijn echter wel twee woorden waar ik me graag mee wil identificeren. Dat zijn strijdbaarheid en overtuigingskracht. Strijdbaarheid zie ik niet primair als mobilisatiekracht op straat. Ik zoek de strijdbaarheid vooral in de overtuigingskracht. In het gesprek. Ook aan de onderhandelingstafels waar ik kom."

omhoog

Radicaliteit

Als je het hebt over de christen-sociale traditie waarin jij, maar ook mensen als Balkenende en minister de Geus van sociale zaken zijn opgevoed, hoe kun je dat dan in overeenstemming brengen met de radicaliteit van - bijvoorbeeld - de bergrede?

"De bergrede ís voor mij radicaliteit. Voor mij zit er enorm veel radicaliteit in overtuigingskracht. Ik heb het gevoel dat het een geweldige maatschappelijke misvatting is dat de straat op gaan en je daar manifesteren, radicaliteit zou zijn. De manifestatie op straat kan wel een uiting zijn van frustratie, onmacht of machteloosheid, absoluut. In sommige gevallen vind ik de radicaliteit van de straat echter ook de weg van de minste weerstand. De radicaliteit kan ook zitten in het gesprek. Daar kan buitengewoon veel strijdbaarheid in zitten."

Dat sluit ook aan bij het tijdsbeeld, nietwaar?Het heeft geen zin om stakingen te organiseren als je merkt dat mensen het zelf niet echt willen.

"Wij hebben rond het najaarsakkoord 'luisterbijeenkomsten' georganiseerd. Dat zijn bijeenkomsten waarop we niet zelf praten, maar we - hoeveel moeite ons dat ook kost - mensen laten praten. Wij hebben toen natuurlijk ook de vraag gesteld: 'Willen jullie dat er actie wordt gevoerd?' Wat mij daarbij echt opviel, was dat de solidariteitsvraag veranderd is. Dat is voor mij wel de les van de afgelopen maanden geweest. Twintig jaar geleden was het zo dat de leiding van de vakbeweging zei: 'Er is een maatschappelijk probleem over - ik noem maar wat - de koppeling, of de bijstand, en wij als leiding van de vakbeweging vinden dat de krachten rondom dat onderwerp gemobiliseerd moeten worden.' En dat de mensen zeiden: 'Als de leiding van de vakbeweging vindt dat het moet gebeuren, dan moet dat gebeuren.' Dat is niet meer zo."

omhoog

Geen actie

"Mensen lopen niet meer aan de leiband van de leiding van de vakbeweging. Mensen zeggen: 'Mogen we er zelf ook nog wat van vinden?' Eigenlijk vind ik dat heel goed. Daarom hebben wij ook gezegd: 'Wij gaan dat actiepad helemaal niet op, want mensen willen dat niet.' Mensen zeggen: 'Ik maak me druk over mijn werk, mijn pensioen en mijn ziektekosten, en ik vind dat jullie resultaten voor mij moeten behalen.' Ik vind dat een resultaat van emancipatie."
"Je zou je naar aanleiding van deze veranderde houding kunnen afvragen of er dan minder solidariteit is in de samenleving. Dat geloof ik echter niet. De solidariteitsvraag heeft zich wel verlegd. Hij is dichter bij mensen zelf komen te liggen en manifesteert zich minder langs die vanzelfsprekende lijnen van twintig jaar geleden. Ik vind het heel fascinerend om te zien wat er gebeurd is."

Hoe zal de toekomst eruit zien, denk je?

"Voor de vakbeweging ligt daar dé grote vraag. We zijn uitvoerder van wat mensen individueel of collectief willen, maar dat niet alléén. We hebben - vind ik - als vakbeweging ook een maatschappelijke rol te vervullen. Hoe ga je dat nou met elkaar verbinden? Daar ligt de uitdaging voor de vakbeweging."

omhoog

Sociaal geweten

"Wij moeten méér willen zijn dan alleen maar de kale belangenbehartigers voor het individu. Ik vind dat we de taak hebben om af en toe ook de profetenrol te vervullen. Met enige schroom moet ik dat zeggen, maar dat vind ik echt. Ik vind dat wij voor een deel ook het sociale geweten van de samenleving moeten willen zijn. We moeten dus absoluut een breder perspectief hebben dan dat van mensen die werk hebben. Dat perspectief zit opgesloten in deze twee woorden: 'sociaal geweten'. Wij moeten de organisatie zijn die niet onverschillig staat tegenover het kwetsbare in de samenleving. Juist wij moeten dat een plek geven."
"Anderzijds moet je ook voorkomen dat de vakbond een soort Greenpeace-achtige organisatie wordt in de zin van: 'ik betaal, en jij moet voor mij actievoeren'. Dus waar de grote uitdaging ligt - en ik heb er voor mezelf nog geen goed antwoord op gevonden - is hoe we dat nu moeten vertalen in het huidige tijdsgewricht. Om het ingewikkeld te zeggen: hoe solidariseren we de individualisering?"

omhoog

Slimme actie

"Volgens mij schuilt in deze mooie paradox de sleutelvraag. Ik heb daar het antwoord nog niet op gevonden. Ik heb in de tijd rond het najaarsoverleg gezegd: 'massale acties daar geloof ik op dit moment niet in'. Waar ik wel in geloof is het principe van slimme actie. Maar wat is nu slimme actie? Daar heb ik het antwoord ook niet echt op gegeven."
"Wij hebben via bijeenkomsten in het land gesprekken georganiseerd tussen mensen die de gevolgen van het beleid ondergaan en parlementariërs, bijvoorbeeld in de vorm van ontbijten. De collega's van het FNV vonden het acties van niks. Ik zie echter dat daar communicátie tussen mensen heeft plaatsgevonden zonder dat wij ons daar als bestuurders mee bemoeid hebben. Het waren echt geweldige gesprekken, fantastisch. Ik ben er van overtuigd dat we op die manier meer bij de besluitvormers terecht zijn gekomen dan via acties als dertig kilometer per uur gaan rijden op de snelweg."
"Is dit dan het antwoord? Misschien, ik weet het niet. Ik weet wel dat het antwoord ligt in vormen van actie die heel dicht bij mensen zelf komen. Als je bij de harten van mensen kunt komen, dan ben je bezig weer nieuwe strijdbaarheid te organiseren. Hoe het precies moet? Ik weet het niet maar ik denk dat we op het juiste spoor zitten. Ik ruik het spoor, maar ik heb het nog niet helemaal gevonden."

omhoog

Klik hier voor het artikel 'MVO: ondernemen in een krachtenveld'
Klik hier voor het artikel 'MVO volgens Herman Wijffels'

Naar andere artikelen OndersteBOVEN

home