home

ONDERSTEBOVEN
Tijdschrift van DISK

VROUWEN GAAN DOOR

OndersteBOVEN, 18(2004)4
door
Irmgard Busch

Inleiding
Gedefinieerd als facetbeleid

Andere koek
Voortgang of afgang?

Nieuwe begrippen
Waar staan we nu?

Inleiding

Al vele jaren en op vele fronten zetten vrouwen zich in voor hun eigen emancipatie. Ze wisten zich daarbij gesteund door het emancipatiebeleid van de overheid. Maar volgens minister De Geus is de emancipatie inmiddels voltooid. Irmgard Busch blikt terug en maakt de balans op. Waar ging het vrouwen om? Wat hebben de inspanningen opgeleverd? Waar staan we nu?

De schaamte voorbij is weer in het nieuws. Bijna dertig jaar geleden was dit boek van Anja Meulenbelt een bestseller. Wie nog geïsoleerd thuis zat, schrok wakker en begon een naam te geven aan de naamloze onvrede. Ruimte en rechten veroveren, de eigenwaarde niet langer uitsluitend ontlenen aan een rol en de koesterende functie, strijden tegen seksisme en patriarchaat. Zichzelf daartoe in staat stellen door af te kicken van valse schuldgevoelens en het 'lieve-meisjessyndroom'. De bevrijding van vrouwen zou ook de maatschappij verbeteren. Nu, dertig jaar later, krijgt 'de schaamte voorbij' een heel andere betekenis. Wij moeten - zo verkondigen politici en opiniemakers - weer terug naar schuld en schaamte, want er zijn problemen, er is een gebrek aan normbesef en waarden en 'niemand' lijkt zich verantwoordelijk te voelen. De zoektocht naar de zondebokken en de vijanden is begonnen.
Wat is in de afgelopen dertig jaren gebeurd en waar staan wij nu?

omhoog

Gedefinieerd als facetbeleid

Dertig jaar lang was de emancipatie van vrouwen en vervolgens het bevorderen van gelijkwaardige gender- en etnische verhoudingen een maatschappelijk vraagstuk. De brede en grote vrouwenbeweging ging efficiënt, realistisch en met succes aan het werk. In huiskamers, moedermavo's, praatgroepen, vormingscentra, vrouwenstudies, vrouwenvakscholen, vrouwenhuizen, wereldwinkels, expertisecentra, hulpverlening, lokale, regionale en landelijke netwerken ontstonden een nieuw sociaal en cultureel klimaat en nieuwe mogelijkheden.
1975 was het Internationale Jaar van de Vrouw. Nederland deed volop mee, ondanks de vrees van velen, dat de samenleving als vrouwen net als 'mannen' worden zou ontwrichten. Een jaar eerder was de rijksoverheid gestart met het emancipatiebeleid. Het was immers ook in het belang van de samenleving, dat vrouwen dezelfde rechten en kansen kregen als mannen, dat vrouwen konden deelnemen aan de samenleving en niet langer 'met natuurlijke instincten' in de privé-sfeer waren opgesloten. In 1977 werd in samenwerking met de vrouwenbeweging het emancipatiebeleid gedefinieerd als facetbeleid.
De samenleving was door witte mannen ingericht. Elk gebied diende opnieuw bekeken en aangepast te worden zodat volwaardige participatie van alle burgers, dus ook van vrouwen, mogelijk werd. Ter ondersteuning van dit proces kwam een doelgerichte regelgeving, een geldstroom en ook een ambtelijke afdeling emancipatiezaken.

omhoog

Andere koek

In Nederland is vrijwel vanaf het begin door de vrouwenbeweging en door de rijksoverheid een tweesporenbeleid gevoerd.
Het ene spoor was het verkrijgen van gelijke rechten van vrouwen in vergelijking met rechten die mannen hebben en het wegwerken van de achterstand als gevolg van onderdrukking en discriminatie. Daarom werden wetten veranderd en nieuwe wetten gemaakt, werd de toegang tot het sociaal zekerheidstelsel verbreed en de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt verbeterd. Het mocht geld kosten, want het was een investering. Dit is de emancipatie: het mondig verklaren, het vrijmaken van onderdrukkend gezag en ervan uitgaan dat vrouwen ook mensen zijn.
Langs het andere spoor liepen de processen, die vooral betrekking hadden op inhoud en kwaliteit en die tot gewenste verandering van maatschappelijke structuren en sturingsmechanismen op alle terreinen moesten leiden (Regeringsnota 1977). Bijvoorbeeld: niet alleen deelname aan onderwijs en onderzoek, maar ook ander onderwijs en ander onderzoek; niet alleen vrouwenhulpverlening, maar ook daders van geweld aanpakken. Emancipatie is dus iets anders dan feminisme, maar zij hangen wel met elkaar samen. Dorothee Sölle heeft dit streven ooit treffend samengevat: "Wij willen niet de helft van de koek, maar een andere koek."
Voor deze 'andere koek' was een ander denken en doen nodig. Er ontstonden onderzoeken en praktijken met andere uitgangspunten en methoden.
Al gauw werd duidelijk dat er naast de solidariteit ook verschillen onder vrouwen waren: de advocate, de alleenstaande moeder, de poetsvrouw, de zakenvrouw, de echtgenote enzovoort. Bovendien maakten de zwarte vrouwen en migrantenvrouwen aan de witte vrouwen duidelijk dat de onderdrukkende denkbeelden en structuren nog complexer waren dan zij hadden gedacht. Witte vrouwen waren zich nauwelijks bewust van de medeplichtigheid aan witte superioriteit, het telkens beter willen weten. Duidelijk werd dat naast sekse ook de huidskleur en een andere geschiedenis en cultuur aanleiding waren om te onderdrukken en te discrimineren. Met geduld, conflicten en veel creativiteit werd er steeds meer samengewerkt onder het motto: 'wij zijn niet het probleem, maar de oplossing' en 'diversiteit als bron van kwaliteit'.

omhoog

Voortgang of afgang?

Terwijl de vrouwenbeweging aan alle kanten van de samenleving in ontelbare projecten aan maatschappelijk onderhoud en vernieuwing werkte en de achterstand begin jaren negentig grotendeels was weggewerkt, kwam het facetbeleid niet echt van de grond. Globaal zijn er twee redenen voor.
In de nog steeds bestaande mannelijke bolwerken en een deel van de politieke elite ontbrak de politieke wil. Flexibel en in deeltijd hadden vrouwen de economie in het begin van de negentiger jaren weer op gang geholpen en gezorgd voor de economische groei. Het was mooi geweest, de emancipatie. Nu moest maar weer overgegaan worden tot de orde van de dag. Slechts voor de zogenaamde probleem- en risicogroepen zoals vrouwen met een bijstandsuitkering en allochtone meisjes en vrouwen konden nog wel trajecten uitgezet worden.
Bij andere invloedrijke beleidsmakers groeide de behoefte aan meer concrete veranderingsstrategieën en instrumenten om het succes af te dwingen. Met kennis van zaken leverden de expertisecentra van de vrouwenbeweging instrumenten en concrete uitvoeringsplannen om het proces van verdere participatie en eerlijke verdeling van lusten en lasten en arbeid en zorg voort te zetten. In 1994 bijvoorbeeld was de Emancipatie-effectrapportage als beleidsinstrument beschikbaar en in 1995 het Platform Actieplan 2000, de nationale implementatie en uitvoering van het programma van de Vierde Wereldvrouwenconferentie, dat ook door Nederland was ondertekend. De op zichzelf in vijf jaar haalbare doelen hadden betrekking op vijf beleids- en actieterreinen: armoede, geweld, economie, macht en besluitvorming, institutionele mechanismen voor verbetering van de positie van vrouwen. Er komen ook concrete invullingen van de nieuwe Wet Arbeid en Zorg. Er is hoop en een nieuwe aanpak.

omhoog

Nieuwe begrippen

De (internationale) begrippen genderperspectief, gendermainstreaming en diversiteit doen hun intrede, meeliftend op de moderne trend uit de organisatiekundige hoek. Diversiteit is uitgangspunt: dé mens of dé Nederlander bestaat niet. Elke vrouw, elke man, elke jongen en elk meisje heeft een geslacht, een kleur, een leeftijd, een seksualiteit, is beperkt en kan nooit alles. Een samenleving die privileges of blokkades uitdeelt op basis van geslacht, kleur, leeftijd, seksuele voorkeur of validiteit, is een slechte samenleving. Om samen te leven is iedereen nodig, het gaat om ons allemaal.
Genderperspectief maakt wakker en waakzaam, omdat gebleken is dat 'automatisch' en vanzelfsprekend toch steeds weer uitsluitingsmechanismen de kop opsteken en zich als 'normaal' voordoen. Het beleid is namelijk nog steeds afgestemd op witte heteromannen van 45 jaar en ouder.
Gendermainstreaming heeft te maken met 'hoe bereik ik wat ik wil', dus met strategie, de passende voorwaarden, noodzakelijke middelen, de passende methoden en daarbij rekening houdend met mogelijke blinde vlekken en valkuilen.

omhoog

Waar staan we nu?

De emancipatie lijkt voorbij. Het gelijkheidsideaal is vervangen door het realisme van de verschillen. Wat heeft het emancipatiewerk en de bevrijdingsstrijd opgeleverd? Waar staan we nu?
Veel vrouwen en ook een aantal mannen hebben de kansen die ze persoonlijk, sociaal, cultureel en economisch kregen benut. Ze zijn er beter van geworden. Er zijn echter ook nieuwe ontwikkelingen, die opnieuw armoede, geweld en onderdrukking doen toenemen. Weten en kunnen wij voldoende om dit te bestrijden? Wij zullen het moeten doen met 'particuliere' initiatieven. De overheid is hiertoe niet meer bij machte en heeft ondertussen ook een andere agenda en andere prioriteiten. De afbraak van emancipatie begon met de reorganisatie. Vervolgens werden deskundige vrouwen vervangen door onervaren vouwen onder het mom van 'wij willen wel eens een ander gezicht zien'. Met het oog op bezuinigingen worden de juist nu onmisbare instituten en netwerken opgeheven (Clara Wichmaninstituut, Vrouwenalliantie, Sjakuus e.a.), nadat de regionale steunpunten en lokale infrastructuren al eerder waren opgedoekt. Minister De Geus doet de rest-emancipatie de komende jaren er gewoon bij, wat tot nu toe meer afbraak heeft opgeleverd.
De vrouwenbeweging is geen massale beweging meer. Maar hoe fragmentarisch ook, in al die projectbanen is doorgewerkt. Er is voldoende ervaring en kennis aanwezig om niet mee te doen met de nieuwe polarisaties en de waardeloze tegenstellingen. Vrouwen hier in Nederland gaan verder met het mondiaal feminisme en het kruispuntdenken: bij het sorteren van mensen en het inzetten of in stand houden van onderdrukkingsmechanismen zijn de factoren gender, etniciteit en klasse allemaal tegelijk werkzaam, ze zijn niet apart verkrijgbaar of te behandelen. Vandaar dat veel vrouwen adequaat 'multicultureel' samenwerken en de 'projecten' niet in een bepaald hokje passen. Niet duidelijk? Voor wie niet?
Feminisme is iets anders dan liberalisme, religie is niet hetzelfde als onderdrukking. Veel vrouwen weten dat de God en de traditie van mannen een bepaald Godsbeeld en de traditie een beperkte voorstelling van zaken is. Dat geldt ook voor wel of niet aanwezige normen en waarden. Er is meer. Schaamte is overbodig.
Er is een land waar vrouwen en anderen willen wonen. Zonder bouwfraude en grondspeculaties, zonder vergunningen en inburgering. Iedereen is hier thuis. Anders kom je hier immers niet.

omhoog

Klik hier voor het artikel 'De prijs van onbetaalde arbeid'.

Naar andere artikelen OndersteBOVEN

home