home

ONDERSTEBOVEN
Tijdschrift van DISK

SCHULD ALS STURINGSMECHANISME
VOOR ONSCHULDIGE ZIELEN

Foto Irmgard Busch - Vreugde en trots bieden een ander klimaat dan schuld en controleOndersteBOVEN, 19(2005)1
d
oor Irmgard Busch

Inleiding
Heeft Anne of Sanne een probleem?
Meer schade en kwaad wordt voorkomen

Vage, samengeklonterde gevoelens

Fraude-alert
Te dom om juiste keuzes te maken

Een zekere brutaliteit

Inleiding

Het kweken, onderhouden en gebruiken van schuldgevoelens verpesten de samenleving. Als dit sturingsmechanisme tot een cultuur wordt, werkt het als een uitsluitingsmechanisme voor een groot deel van de bevolking, zonder dat dit zichtbaar is.

Anne doet boodschappen en komt in de supermarkt een bekende tegen, Sanne. Er worden vriendelijke woorden gewisseld. Dan valt de blik van Sanne op Anne's winkelwagen. Anne krijgt een heel vervelend gevoel, zegt dat ze haast heeft, wenst Sanne nog een goede dag, spurt naar de kassa en weg is ze. Wat is er gebeurd? Lag er iets onfatsoenlijks in de winkelwagen? Een aantal alledaagse boodschappen en ook een fles wijn en een pak koekjes. Niets mis mee, zou je zo zeggen. Toch is er iets aan de hand. Anne leeft namelijk van een bijstandsuitkering en ze zag de ander denken: "Zo! Kun jij dit allemaal betalen van je bijstand!"

omhoog

Heeft Anne of Sanne een probleem?

Wat is hier aan de hand? Heeft Sanne met een te opvallende blik de privacy van Anne aangetast? Of is Anne overgevoelig en voelde ze zich als minima betrapt bij het kopen van luxe artikelen? Van een afstand bekeken zijn er drie mogelijkheden.
Anne heeft gewoon geen zin om verder met Sanne te praten, omdat ze al weet welke langdradige verhalen zullen volgen. Daarom maakt ze dat ze weg komt en heeft Sanne een probleem, namelijk geen praatpaal.
Anne heeft moeite met haar bijstandsuitkering en voelt zich minderwaardig over haar afhankelijkheid. Schuldbewust denkt zij: "Wat zullen de anderen wel niet van me denken!" De toevallige blik van de ander interpreteert ze als afkeuring van haar aankopen. In dit geval heeft Anne een probleem. Zij ziet spoken en maakt zich druk om niets.
Maar stel, dat Sanne ervan overtuigd is dat ze te hard moet werken, dat er te veel met uitkeringen wordt gefraudeerd en dat Anne gisteren een routinebezoek kreeg van een fraudepreventiemedewerker van de sociale dienst, die even kwam kijken of zij wel echt alleen woont. Wie heeft dan een probleem: Sanne en Anne of geen van beiden? De blik in de winkelwagen en het zich betrapt voelen passen bij elkaar en sluiten op elkaar aan. Het werkt van twee kanten. Beide reacties kunnen passen in een mechanisme. En daarover gaat dit verhaal. Kunnen gevoelens zo beïnvloed worden, dat ze automatisch een bepaalde kant op gaan?

omhoog

Meer schade en kwaad wordt voorkomen

Voor het democratisch gehalte van een samenleving is doorslaggevend de manier waarop onderlinge overeenstemming tot stand komt. Je hoeft niet altijd je eigen gelijk te hebben, maar je hebt oog voor de ander en kan je ook in een gedeeld gelijk vinden. Daarom wordt er met elkaar gepraat, gedebatteerd en samengewerkt. Een proces waarin telkens weer gezocht wordt naar de inbreng van meerdere bevolkingsgroepen. De éne bepaalt niet alles voor de andere. Waarden zoals bijvoorbeeld rechtvaardigheid, gelijkheid, menselijke waardigheid, verantwoordelijkheid, vrijheid en redelijkheid zijn voor een democratie wat een goede bodemcultuur voor de akkerbouw is. Zij maken dat iets kan groeien en bloeien. Zij zijn een deel van de cultuur en kenmerken van onze beschaving.
Schuldgevoelens kunnen een waarde zijn, een belangrijke drijfveer, om aangerichte schade weer goed te maken. Dat is niet altijd mogelijk. Maar dan nog kan schuldgevoel leiden tot verandering, bekering. Het is een intelligent gevoel en maakt wijs, waardoor meer schade en kwaad wordt voorkomen. Deze schuld is altijd concreet en bijna iedereen kent deze ervaring.

omhoog

Vage, samengeklonterde gevoelens

Er zijn echter ook vage gevoelens die meestal samengeklonterd zijn, een mix van bijvoorbeeld angst, boosheid, onzekerheid en frustratie. Je hebt er last van, maar ze werken verlammend en je kunt er weinig aan doen. Ze steken telkens weer de kop op en op den duur raak je erdoor ontmoedigd en uitgeput. Dit zijn gevoelens die niet concreet ergens op gebaseerd zijn, maar ze ontstaan ergens. Je wordt ermee besmet. Ze spelen een grote rol in ongelijke machtsverhoudingen.
Als sommige mensen vinden dat het niet opschiet, dat veranderingen via democratische processen niets opleveren en te weinig kostenbesparend zijn, dan moet er voortvarend en effectief worden opgetreden, ook als dit voor bepaalde groepen onaangenaam is. In deze fase bevindt zich de Nederlandse samenleving. Er worden politieke keuzes gemaakt met het argument dat dit economisch noodzakelijk is, niet omdat dit goed is voor de samenleving. Deze aanpak en de zogenaamde zelfregulering door marktmechanismen kunnen rekenen op verzet van degenen die hier anders over denken. Valt dit tegenstribbelen serieus te nemen? Nee, want dit 'gedoe' wordt immers niet gezien als een bijdrage aan de oplossing, maar als een onderdeel van het probleem. Welke kant het op moet, is allang beslist. De vraag is enkel: wat helpt om de nieuwe trend door te zetten, om het draagvlak voor het de nieuwe (sociale) politiek te vergroten en de weerstand te verkleinen? Zoiets als smeerolie is nodig.

omhoog

Fraude-alert

Schuldgevoelens zijn een zeer effectieve smeerolie. Ze kunnen naar behoefte worden aangemaakt, op maat voor doelgroepen. Een heel belangrijke doelgroep zijn al degenen, die niet met werk hun eigen brood verdienen, wat eigenlijk zou moeten. Wie op de één of andere manier iets kan, hoort te werken. Hoe breng je dit mensen aan hun verstand, als ze juist denken dat zij aan het sociale stelsel een bestaanszekerheid kunnen ontlenen? Door er een regime van controle op los te laten. Er zijn vele geautomatiseerde formaliteiten, heronderzoeken, ondervragingen van bijstandsconsulenten die in een training fraudealert zijn gemaakt. Alles kan aanleiding zijn om uitleg en verantwoording te vragen. En als er geen aanleiding gevonden kan worden, is dit ook verdacht.
Niet alleen het ambtelijk apparaat is fraudealert. Ook burgers, die nu eindelijk begrijpen waarom ze zich minder gelukkig voelen, zien in het opsporen van fraude steeds meer een zinvolle taak. Ook al geeft niet iedereen zijn buurvrouw, wanneer deze naar zijn smaak te vaak iemand op bezoek krijgt, meteen anoniem aan bij de sociale dienst, dan nog houdt het velen bezig en vragen ze zich af waarom iemand niet werkt, waarom een minima wijn en koekjes koopt en wat zich zo iemand toch blijkbaar allemaal kan permitteren. Regelmatige berichten in de krant over het succes van de jacht op uitkeringsfraude zijn stimulerende middelen.
Het beoogde effect is dat een uitkeringsgerechtigde hiermee ook zelf rekening gaat houden. Om zichzelf te beschermen tegen mogelijke verdenking van fraude, ontstaat de neiging bepaalde situaties te vermijden, op zich normale zaken meer verborgen te doen en te gaan bedenken waarover iemand zou kunnen vallen. En dit is een heel geschikte voedingsbodem voor valse schuldgevoelens. Altijd het besef 'ik wordt in de gaten gehouden' en nooit meer onbevangen iets doen. Dit is ook de bedoeling. Mensen moeten er zo genoeg van krijgen, dat ze zelf tot het inzicht komen, dat alles beter is dan een uitkeringsgerechtigde te zijn. Politieachtige controles, medewerking van waakzame burgers en de reacties van mensen die afhankelijk zijn van een uitkering, kweken samen de onechte schuldgevoelens die gebruikt en onderhouden worden als effectief sturingsmechanisme.

omhoog

Te dom om juiste keuzes te maken

'Eigen schuld, dikke bult' wordt ook ingezet als machtsmiddel. Nu al wordt te weinig gebruik gemaakt van voorzieningen zoals de bijzondere bijstand of andere potjes die aangesproken kunnen worden in individuele noodgevallen. "Eigen schuld!", zo wordt het vaak gepresenteerd. De toegang tot deze extra voorzieningen is echter zo gebarricadeerd met procedures en criteria, dat je er nauwelijks doorheen komt. Als het echt voor noodgevallen is bedoeld, zou de toegang gebruiksvriendelijker moeten zijn. Maar dat is niet de bedoeling, want dan zou er misbruik van gemaakt kunnen worden.
Het is ook de eigen schuld van mensen, als ze te dom zijn om de juiste keuzes maken. Keuzevrijheid is één van de toverwoorden die het schuldmechanisme een extra impuls geeft. De patiënt weet straks dankzij internet alles over de prestaties van dokters en ziekenhuizen en over de beste verzekeringspolis. Als hij maar de juiste keuze maakt, dwingt hij voor zichzelf de beste kwaliteit én de goedkoopste premies af. Is dat niet zo, dan is het zijn eigen schuld.
Volop gebruik maken van een crisisgevoel is een ondersteunende factor voor het sturingsmechanisme dat schuldgevoel heet. De moord op een politicus en een filmmaker zijn hiervoor al jarenlang een goudmijn. Onder het motto 'zo kan het niet meer' en 'alles moet anders' wordt schaamteloos het verdwijnen van kostbare verworvenheden georganiseerd. Van de multiculturele en sociale samenleving blijft alleen het drama en de mislukking over. Wie de successen nog durft te verdedigen, geeft blijk van verouderd denken en is niet in staat zich te bekeren tot de harde realiteit. Ze worden weggestuurd om bijles te nemen en hun huiswerk te maken.

omhoog

Een zekere brutaliteit

Het kweken, onderhouden en gebruiken van schuldgevoelens verpesten de samenleving. Als dit sturingsmechanisme tot een cultuur wordt, werkt het als een uitsluitingsmechanisme voor een groot deel van de bevolking, zonder dat dit zichtbaar is. Het gebeurt gewoon. Mensen doen het immers zelf, zetten zichzelf buiten spel, zij kiezen ervoor, je moet deze mensen niet betuttelen. In feite wordt het bestaansrecht van mensen ondermijnd: zij werken niet, zij kunnen niet voor zichzelf zorgen, zij zijn kosten die omlaag moeten en zij zijn onbruikbaar voor doelen, die 'wij' willen halen.
Schuldgevoelens die vroeger door de christelijke kerken de gelovigen voor alles en nog wat werden ingeprent, zijn op grote schaal buiten werking gesteld. Een bevrijding was dat. Het nieuwe schuldgevoel kunnen wij ook deskundig en met een zekere brutaliteit en oneerbiedigheid onderzoeken en benoemen. Als een onderdeel van dit sturingsmechanisme niet werkt, werkt ook het mechanisme niet. Velen zijn hierover al aan de praat. Dat geeft de burger moed. En: Anne en Sanne een extra fles wijn om samen op te drinken…

omhoog

Klik hier voor het artikel 'Niet zonder risico'.

Naar andere artikelen OndersteBOVEN

home