home

ONDERSTEBOVEN
Tijdschrift van DISK

MENSEN TOT HUN RECHT LATEN KOMEN
Rechtvaardigheid

OndersteBOVEN,
20(2006)2
door
Jet Schouten

Lotte Nijland is stafmedewerker sociale zekerheid en onbetaalde arbeid bij het Landelijk Bureau DISK. Haar werkzaamheden concentreren zich rond de werkgroep Arme Kant van Nederland/EVA. De werkgroep Arme Kant van Nederland/EVA zet zich al sinds de jaren tachtig voor meer rechtvaardigheid tussen arm en rijk in onze samenleving.

Waarom werk jij voor de Arme Kant van Nederland/EVA?

"Mijn motivatie is het onrecht dat ik zie in onze maatschappij. In elke samenleving, in elke groep, in elke verzameling van mensen zijn er mensen die worden ingesloten en uitgesloten. Daar kun je heel hard tegen protesteren en ideale situaties voor bedenken, maar dat is op dit moment niet realistisch.
Er zijn echter twee aspecten in dit mechanisme waar je wel tegen kunt protesteren als belangengroep, als burger en als mens. Ten eerste tegen de criteria waardoor je wordt ingesloten dan wel uitgesloten. Je moet in Nederland wel over heel veel vaardigheden beschikken om volwaardig mee te kunnen doen. Er zijn genoeg mogelijkheden voor mensen zonder hoge intellectuele of sociale intelligentie om te participeren in de maatschappij. Het is de plicht van de samenleving om deze kansen te grijpen en zich volledig in te zetten om iedereen erbij te betrekken.
Ten tweede kan aandacht gevraagd worden voor de manier waarop je met uitgeslotenen omgaat. Als je om welke reden dan ook niet mee kan doen in de maatschappij, heb je nog altijd het recht om je waardigheid als mens te behouden. Iedere burger heeft recht op genoeg middelen om in zijn of haar eigen bestaan, en die van de kinderen te kunnen voorzien."

Wat is dan rechtvaardig(heid) volgens jou?

"Rechtvaardigheid is mensen tot hun recht laten komen. Dat betekent: het maximale kunnen, je potentie, tot uiting laten komen. Dit moet worden beloond, ongeacht ras, sekse, handicap, achtergrond of opleidingsniveau. Zelfs als dat maximale - volgens politieke of sociale standaarden - 'weinig' is, dan nog heb je recht om mee te draaien in de maatschappij, recht op insluiting dus.
Daarnaast gelden er voor iedereen bepaalde basisrechten, als noodzakelijke voorwaarde voor een menselijk bestaan. Iedereen snapt dit en toch gaat het mis. Als je kijkt naar bijvoorbeeld de voedselbanken, dan zie je dat er iets heel erg fout is. Hoe smal de overheid zijn zorgplicht ook opvat, eten is een basisrecht. Als het inkomen van mensen niet toereikend is om zelfstandig je voedsel te kunnen kopen, dan heeft de overheid zijn werk niet goed gedaan."

Wat is onrecht?

"Onrecht komt voort uit maatschappelijke uitsluitingsmechanismen. Als je niet mee kunt draaien volgens de heersende maatschappelijke normen, dan wordt je niet alleen je maatschappelijke positie afgenomen, maar ook de middelen waarmee je jouw situatie zou kunnen verbeteren. Je kan zelf geen invloed meer uitoefenen op die uitsluiting, maar je kan ook niet meer zelf kiezen voor insluiting. Rechtvaardigheid is nauw verbonden met individuele keuzevrijheid. Als je geen individuele keuzevrijheid hebt, is rechtvaardigheid vaak ver te zoeken."

Bestaat keuzevrijheid wel?

"Je hebt vaak geen keuze, terwijl veel mensen dat wel denken. Wat is keuzevrijheid als je buiten de samenleving wordt geplaatst? Als je wilt scheiden en drie kinderen en een opleiding op Mbo-niveau hebt, dan kom je in de armoede terecht. Maar niemand 'kiest' voor armoede. Dat soort processen zijn onrechtvaardig, die zouden anders moeten zijn. Ieder wil het goed hebben en dingen goed kunnen regelen, maar dat kan nu lang niet altijd. De overheid zou bijvoorbeeld premies kunnen uitkeren aan éénoudergezinnen."

Hoe moet insluiting tot stand komen? Wat gaat er nu fout?

"Hiervoor moet de samenleving als geheel de verantwoordelijkheid nemen, en niet alleen naar de overheid als kwaaie pier wijzen. De overheid is ook maar beperkt in haar mogelijkheden. Hierbij wil ik wel opmerken dat ik vind dat de overheid die mogelijkheid op dit moment niet ten volle benut. Wat de overheid veel meer zou kunnen doen is toerusten voor volledige participatie, bijvoorbeeld door goede opleidingen aan te bieden. De overheid moet zorgen dat het maximale - waar we het eerder over hadden - tot stand kan komen."

Hoe streng moet de overheid zijn?

"Iedereen heeft de plicht om te participeren in de samenleving, op wat voor niveau of manier dan ook. Je mag door de overheid gewezen worden op die plicht. Tegelijkertijd is de overheid ook de aangewezen instantie om mensen toe te rusten voor deze participatie. Alleen afstraffen als iemand niet maximaal bijdraagt, is niet genoeg. Juist de toerustingskant moet veel beter ontwikkeld worden.
Tegelijkertijd heeft ieder - dus ook vrouwen - een verplichting ten opzichte van de samenleving. Het is goed dat vrouwen wel proberen aan het werk te blijven, of dit nu betaalde of onbetaalde arbeid is. Beide ouders hebben een voorbeeldfunctie naar het kind toe. Hierbij moet ik wel zeggen dat ik theoretisch vind dat onbetaalde arbeid, vooral zorgarbeid, meer gewaardeerd moet worden, en niet zou moeten leiden tot armoede. Maar het is op dit moment wel naïef om te denken dat het wel goed komt, als je stopt met werken om voor de kinderen te zorgen. De oudere vrouwen van nu, tussen de 55 en 64, zijn veel armer dan de mannen van die leeftijd. En die blijven ook arm, want meestal is er niet veel, of helemaal geen pensioen opgebouwd om de AOW mee aan te vullen. Dus trap niet in dezelfde val, en zorg voor je eigen toekomst door goede pensioenvoorzieningen en vooral door aan het werk te blijven, ook al levert het netto op dit moment niet veel of helemaal niets op. Wat je opbouwt aan werknemersverzekeringen en premies is op latere leeftijd onbetaalbaar.
Het is ook een plicht van de overheid om haar ambtenaren goed op te leiden. Ambtenaren van de sociale dienst bijvoorbeeld zouden ook moeten kunnen meedenken met de persoonlijke situatie van mensen en kijken naar wat ze nog wel kunnen doen. De kwaliteit van reïntegratiebureaus moet aanzienlijk worden verbeterd en er moet controle op komen."

Waar ligt de grens tussen burgerplicht en dwang?

"Die grens ligt bij de eigen waardigheid. De waardigheid van mensen mag niet worden aangetast door het moeten ophalen van een voedselpakket, de controle van prullenbakken bij huisbezoeken of tweede graadsverhoren bij reïntegratiebureaus. De nieuwe Wet Maatschappelijke Ondersteuning plaatst alle Nederlanders en belangenbehartigers voor een nieuwe uitdaging. Op het eerste gezicht gaat deze wet er te snel vanuit dat mensen eerst in hun eigen netwerk om zorg vragen. Hiermee verlies je als zorgvrager je vrijheid en waardigheid. Bovendien wordt het onbetaalde netwerk - dat meestal door vrouwen wordt gedaan - hierdoor overbelast. Informele zorg formaliseren is geen goede zaak. Dit gaat ten koste van je vrijwillige inzet."

Het lijkt erop dat rechtvaardigheid te maken heeft met een balans; de balans bijvoorbeeld tussen burgerplicht en individuele vrijheid. Denk je dat die balans haalbaar is?

"Het is zeker mogelijk om mensen tot hun recht te laten komen. De waardigheid van een samenleving is af te lezen aan hoe wordt omgegaan met mensen die zij zelf uitsluit. Als dit bewustzijn leidt tot een meer empowerende manier van mensen laten participeren aan de samenleving, komen we vanzelf bij die perfecte balans."

Voor meer informatie over Arme Kant van Nederland/EVA: www.armekant-eva.nl.

Kardinale deugden

Het themagedeelte van dit nummer van OndersteBoven gaat over de kardinale deugden voorzichtigheid, moed, rechtvaardigheid en gematigdheid. Eerst vertellen vier personen hoe zij in hun leven en werken uitdrukking trachten te geven aan telkens één van deze deugden. Daarna volgt nog een artikel dat de betekenis van kardinale deugden nader verkent.

Klik hier voor het artikel 'De boer wikt en God beschikt'.
Klik hier voor het artikel 'Ik vind me helemaal niet moedig'.
Klik hier voor het artikel 'Matigheid levert wat op'
Klik hier voor het artikel 'Deugden voor het leven'

omhoog

Naar andere artikelen OndersteBOVEN

home