home

ONDERSTEBOVEN
Tijdschrift van DISK

DEUGDEN VOOR HET LEVEN

OndersteBOVEN,
20(2006)2
door Irmgard Busch

Inleiding
Voorzichtigheid

Moed
Rechtvaardigheid

Matigheid
Valse namen

Inleiding

Voorzichtigheid, moed, rechtvaardigheid en matigheid zijn de kardinale deugden. Het woord 'kardinaal' is afgeleid van het Latijnse woord 'cardo', wat 'spil' of 'scharnier' betekent. Kardinale deugden zijn dus deugden waar het in het leven om draait. Je hebt ze alle vier nodig, je kunt er niet één uitkiezen. Mede naar aanleiding van de interviews op de voorafgaande pagina's wordt in dit artikel de betekenis van vier kardinale deugden nader verkend.

Wie groenten met een mes wil snijden, gaat er vanuit dat het mes het doet. Anders deugt het mes niet. Wie een spijker met een tang in een muur wil slaan, organiseert zijn/haar eigen frustratie. Je moet gereedschap gebruiken dat geschikt is voor het doel dat je wilt bereiken.
Ook van mensen kan gezegd worden dat ze deugen. Ze beschikken in dat geval over eigenschappen die hen in staat stellen een vooropgesteld doel te verwezenlijken.
Het woord 'deugd' heeft toegepast op het leven van mensen echter nog een andere betekenis. Reeds bij de oude Grieken heeft zich een ethische betekenis ontwikkeld: het volhardend volgens eigen zedelijk inzicht handelen. Aristoteles is de vader van de deugdenethiek. Hij zocht het zedelijk moment niet in het naleven van geboden of normen, maar in de mens zelf. Sinds Plato is een indeling in vier hoofddeugden gangbaar geworden: wijsheid, moed, voorzichtigheid en rechtvaardigheid. In de bijbel wordt weinig van deugden gesproken. Een uitzondering is het (apocriefe) boek Wijsheid: "En als iemand de gerechtigheid liefheeft, de vruchten van de wijsheid zijn de deugden: matigheid leert zij en voorzichtigheid, rechtvaardigheid en sterkte." (8:7). Het Middeleeuwse denken (Thomas van Aquino) neemt echter het Griekse viertal over, alleen wordt de wijsheid vervangen door de matigheid. De andere deugden zijn om deze vier kardinale deugden heen gegroepeerd.

omhoog

Voorzichtigheid

De Amerikaanse schrijver Mark Twain schreef honderd jaar geleden: "Uit goedheid gaf God ons land drie heel waardevolle dingen: de vrijheid van meningsuiting, de gewetensvrijheid en de voorzichtigheid geen van beiden te gebruiken." Dit was uiteraard ironisch bedoeld. Hij had met deze woorden het oog op een bedorven en hypocriete levenshouding. De deugd voorzichtigheid heeft immers te maken met verstandig en wijs te werk gaan, verder kijken dan je neus lang is.
Akkerbouwer Jaap Burgers weet hoe grillig en onvoorspelbaar het in het leven en in het bedrijf kan zijn. Telkens onder gegeven omstandigheden zoeken naar wat het beste is, betekent voor hem zijn verantwoordelijkheid nemen. Het is een manier van leven. In de samenwerking met anderen, soms vele jaren lang, heeft hij de waarde van zorg en zorgvuldigheid leren kennen. Zorg heeft niet enkel te maken met de relatie tussen patiënt en verzorger. Zorg en aandacht hebben ook betrekking op de houding waarmee wij met elkaar en onze omgeving omgaan. Je kunnen verplaatsen in de ander en naar jezelf kunnen kijken met de ogen van de ander, dat doet deugt. Daarbij kunnen zich ook spanningen en conflicten voordoen. Bijvoorbeeld wanneer de bestaande regelgeving ondoelmatig is en jij met vooruitziende blik, met wikken en wegen aangewezen bent op je eigen praktisch verstand.
Ook is het tegenwoordig niet ongebruikelijk om de deugd voorzichtigheid aan te zien voor lafheid en onbetrouwbaarheid. Maar dat dit niet terecht is, blijkt uit de vele bekentenissen van onmacht, frustraties en domme daadkracht.

omhoog

Moed

"Van nature ben ik bang voor boze mensen." Dat zegt Arie Oliehoek in het interview. Het zal voor veel mensen herkenbaar zijn. Mensen die kwaad doen en brokken maken, daar wil je liever niets mee te maken hebben, maar je kunt ze niet altijd ontlopen.
Vroeger werd vaak van de nood een deugd gemaakt en volharding in zinloos lijden tot iets moois gemaakt. Kracht naar kruis. Weerbaar zijn tegen het kwaad heeft in onze religieuze cultuur nooit hoog als deugd gescoord. Voorbeelden van moed waren meestal helden en heiligen die al lang overleden waren.
Verder lijkt moed als deugd vooral weggelegd te zijn voor leiders en gezagdragers. Ook van pastores wordt nog vaak verwacht dat zij een hele kudde schapen aanvoeren, terwijl de verhoudingen waaronder ze hun werk moeten verrichten inmiddels veranderd zijn. Beelden en voorbeelden van helden, heiligen en leiders zijn vaak clichés en stereotypen waardoor zij niet inspireren, maar tot een valkuil worden zowel voor de leidinggevenden als de 'volgelingen'. Volhouden en niet opgeven, het is geen waarde op zich en heeft ook niets met deugd te maken. Moed zet aan om clichés die niet deugen te doorzien. Moed is de kracht van de weerbaarheid tegen bedreiging en manipulatie en het staan voor je standpunt en overtuiging, ook als je dat niet in dank wordt afgenomen. Juist als angsten, schroom en bescheidenheid zich doen gelden, doet moed deugd, omdat het richting geeft aan wat als goed ervaren wordt. Dat realiseert Arie Oliehoek zich ook in zijn werk.
Het etiket moed kan ook een pseudo-moed zijn en is heel geschikt om te scoren, om aandacht te trekken en - daarbij niet gehinderd door enige sociale betrokkenheid of kennis van zaken - om vooral zichzelf te profileren onder het mom van 'morele verontwaardiging' en ongepast zelfmedelijden. Deze houding toont juist het gebrek aan moed. Je verzekeren tegen alle mogelijke risico's als compensatie voor gebrek aan moed is onbegonnen werk. Moed is nu eenmaal geen middel, maar een houding.

omhoog

Rechtvaardigheid

Rechtvaardigheid lijkt een deugd die uit de mode is. Met het afstand nemen van de verzorgingsstaat van dertig jaar geleden zijn voor velen ook meteen de deugden van rechtvaardigheid en solidariteit opgeruimd. Als gelijke burgers hoort iedereen nu een zelfstandige ondernemer van het eigen leven te zijn. Wie over onvoldoende managementkwaliteiten beschikt om alles georganiseerd te krijgen en niet de logica en de spelregels van de bureaucratie begrijpt, loopt vast en kan zich niet staande houden. In sommige concrete, vaak individuele gevallen wordt regelgeving gerepareerd. Toch deugt er iets niet. Rechtvaardig is als mensen tot hun recht komen en meedoen in de samenleving. Dat beweert Lotte Nijland, die werkt tegen de verarming en de groeiende kloof tussen rijk en arm.
Velen hebben ondertussen ervaren hoe de politieke overheid met verschijnselen van onmacht en doorpakken (twee kanten van dezelfde medaille) de tegenstellingen verhult. Alles draait om wat betaalbaar en onbetaalbaar is. Er is nauwelijks tijd om na te denken, want altijd is er haast. Alle bijdragen van individuen en belangengroepen zullen misschien niet voldoende zijn om rechtvaardigheid als kenmerk van de samenleving weer geloofwaardig neer te zetten. Sommige mensen haken af, bewaken het eigen territorium en de grenzen. Zelfbehoud is dan een naam voor desillusie. Voor andere mensen steekt rechtvaardigheid de kop op als de deugd van de argwaan met behoud van eigen leven. En dat is heel iets anders dan 'slachtoffer spelen' of geen vertrouwen hebben. Het is een grond zien en zoeken van waaruit rechtvaardigheid niet het probleem is, maar een kwaliteit die deugt.

omhoog

Matigheid

De deugd matigheid is misschien wel de meest saaie en beruchte deugd. Ze werd en wordt nog steeds vaak in verband gebracht met het afknijpen en het temmen van lusten en hartstochten. Vanuit een bekrompenheid worden normen gesteld en een bepaald gedrag afgedwongen en opgelegd. Onthouding lijkt in deze context een toppunt van deugd. Alles wat 'te' is, is fout. Van de buitenkant af bezien lijkt dan alles correct en ín orde'. Mensen gaan zich voor normale zaken in gekke bochten wrongen. Maar alles wat niet gezegd mag worden, komt via een roddel en geruchtencircuit toch ter sprake. Valse en aangeprate schuldgevoelens en onredelijke eigen verantwoordelijkheden veroorzaken verstoppingen die heel milieuvervuilend zijn voor de omgang met je medemensen en voor de samenleving.
Een andere vreemde opvatting over matigheid wordt vaak aangegeven met 'het midden', ergens tussen twee uitersten in. Neem bijvoorbeeld de waarheid en de leugen. Bestaat zoiets als een halve waarheid en een halve leugen? Wanneer ben je het meest geschikt als werknemer, niet te dom en niet te slim, ergens daartussenin?
Het midden van de deugd ligt echter niet ergens tussen de extremen, maar heeft te maken met verhoudingen en proporties. Hennie Sohl laat dit zien aan een manier van leven. Apartheidspolitiek produceert totaal scheve verhoudingen, maar dat kan ver weg zijn. Dichtbij echter maak je keuzes door bijvoorbeeld fairtrade producten en duurzaam voedsel te kopen voor je dagelijkse consumptie. Het heeft niets te maken met minder lustvol eten, in tegendeel. Wat deugt is lekker!
Matigheid heeft ook niets met afknijpen en haasten te maken, met hollen en bijkomen om er weer tegen te kunnen. De deugd matigheid geeft een levensritme aan zoals het temperament van een lied in de maat zit. Om er goed in te komen kennen liederen zelfs een opmaat.
Het beknelt niet, maar voorkomt juist overreacties, explosieve druk en apathie. Ook in het omgaan met anderen deugt de intelligente emotie: niet overdonderen en moraliseren, maar staan voor wat je zelf als deugddoend ervaart.

omhoog

Valse namen

Deugden kunnen ingewikkeld zijn. Meestal ligt dat niet aan de deugd, maar aan al de valse namen waarmee de ondeugden zich tooien. Deugden zijn ook niet vermoeiend en slopend. Ze werken juist motiverend en beschermen je voor gebakken lucht, zelfillusies en de angst voor de angst. Deugd laat zich kennen. En met alle moraal die in deugden zit, zijn deugden vooral ook zoiets als schoonheid die het kwaad pareert.

Kardinale deugden

Het themagedeelte van dit nummer van OndersteBoven gaat over de kardinale deugden voorzichtigheid, moed, rechtvaardigheid en gematigdheid. Eerst vertellen vier personen hoe zij in hun leven en werken uitdrukking trachten te geven aan telkens één van deze deugden. Daarna volgt nog een artikel dat de betekenis van kardinale deugden nader verkent.

Klik hier voor het artikel 'De boer wikt en God beschikt'.
Klik hier voor het artikel 'Ik vind me helemaal niet moedig'.
Klik hier
voor het artikel 'Mensen tot hun recht laten komen'

Klik hier voor het artikel 'Matigheid levert wat op'

Kardinale deugden:

Prudentia - voorzichtigheid, wijsheid, vooruitziendheid
Fortitudo - moed, kracht
Justitia - rechtvaardigheid, gerechtigheid, rechtschapenheid
Temperantia - gematigdheid, matigheid, zelfbeheersing

omhoog

Naar andere artikelen OndersteBOVEN

home