home

ONDERSTEBOVEN
Tijdschrift van DISK

DUURZAAMHEIDSSCAN IN DE MAAK

OndersteBOVEN,
21(2007)2
door Trinus Hoekstra

Inleiding
Handen en voeten van het triple-P-principe
Lokale Duurzaamheidsmeter
Duurzaamheidscan voor agrofoodsector
Duurzaamheid Strategie Scan
Mondiale Voetafdruk
Naar een duurzaamheidscan voor lokale kerken
Reactie gevraagd op duurzaamheidscan

Inleiding

Het besef groeit dat doorgaan met produceren en consumeren op de huidige voet, de toekomst van de aarde en van de samenleving wereldwijd ernstig bedreigt. Sinds eind jaren negentig zijn er ook instrumenten ontwikkeld, die dit besef ondersteunen door duurzaamheidprestaties in kaart te brengen en suggesties aan te reiken voor verbetering. Deze instrumenten kunnen een rol spelen bij de door DISK te ontwikkelen duurzaamheidscan voor lokale kerken.

Er bestaat een behoorlijke overeenstemming, dat duurzaamheid rust op drie pijlers: een economische, een sociale en een ecologische. Het fundament hiervoor is in 1987 gelegd door de zogenaamde Brundtlandcommissie, de World Commission on Environment and Development van de Verenigde Naties, die werd voorgezeten door mevrouw Gro Harlem Brundtland, de toenmalige premier van Noorwegen. In het rapport Our Common Future komt deze commissie tot de conclusie, dat de tot dan toe gescheiden terreinen van milieu-, ontwikkelings- en vredesvraagstukken onlosmakelijk met elkaar verweven zijn en dus ook in hun onderlinge samenhang moeten worden bezien en aangepakt. Als oplossingsrichting presenteert men het begrip 'duurzame ontwikkeling'. Met dit begrip heeft men een ontwikkeling op het oog "die moet leiden tot een situatie waarin productie en consumptie zodanig plaatsvinden dat voorzien wordt in de behoeften van de huidige generatie wereldburgers, zonder daarmee voor de toekomstige generaties de mogelijkheden in gevaar te brengen om ook in hun behoeften te kunnen voorzien."

omhoog

Handen en voeten van het triple-P-principe

De centrale gedachte dat economische, sociale en ecologische problemen in hun onderlinge samenhang moeten worden beschouwd en aangepakt, heeft John Elkington vanaf 1997 in belangrijke mate gepopulariseerd met het triple-P-principe: Profit (economische dimensie), People (sociale dimensie) en Planet (ecologische dimensie). Dit principe van Elkington benoemt de drie dimensies van duurzaamheid op een overzichtelijke wijze en nodigt uit tot een visualisering ervan in een driehoek, waarbinnen de drie dimensies weliswaar onderscheiden maar niet gescheiden worden. Het maakt duurzaamheid zichtbaar als een spanningsveld van drie samenhangende dimensies.
In de afgelopen jaren is er een aantal instrumenten ontwikkeld die deze schematisering van duurzaamheid door Elkington 'handen en voeten' hebben gegeven in de richting van de alledaagse praktijk. Hieronder wordt een viertal bekende, voor de Nederlandse context bestemde instrumenten beschreven en met elkaar vergeleken.

omhoog

Lokale Duurzaamheidsmeter

Het meest gebruikte en uitgebreide instrument in Nederland om duurzaamheid te meten in het perspectief van de drie dimensies van Profit, People en Planet is de Lokale Duurzaamheidsmeter (LD) voor burgerlijke gemeenten. Deze LD bestaat sinds 1999 en is ontwikkeld door COS Nederland (www.cosnederland.nl), de vereniging van centra voor internationale samenwerking. De meting wordt uitgevoerd met behulp van een uitgebreide vragenlijst. De vragen zijn verdeeld over verschillende thema's als 'duurzaam inkopen', 'mondiaal beleid', 'klimaat en water' en 'duurzaam ondernemen'. Binnen de thema's vindt een verfijning naar onderwerpen plaats waar de vragen over gaan: van de inzet op energiebesparing, de budgetten voor duurzaam bouwen, het schenken van eerlijke koffie tot de deelname van jongeren in de politieke besluitvorming. Per vraag kunnen punten gescoord worden. De antwoorden op de vragen geven een algemeen beeld van het gemeentelijke duurzaamheidbeleid. De scores geven een indruk van het prestatieniveau. Veruit de meeste gemeenten leveren op het moment gegevens aan. De scores zijn in te zien op www.duurzaamheidsmeter.nl.
Dit instrument functioneert echt als een meter. In tientallen gemeenten voelen maatschappelijke organisaties met de vragenlijst hun gemeente aan de tand. Ze vullen veelal gezamenlijk met ambtenaren de vragenlijsten in en organiseren debatten naar aanleiding van de resultaten. De LD stelt gemeenten ook in staat om met elkaar te concurreren op het terrein van duurzaamheid. In 2006 werd op 12 oktober te Zutphen op een themadag rond de LD over Duurzaam Inkopen een prijs uitgereikt aan de gemeente Tilburg.

omhoog

Duurzaamheidscan voor agrofoodsector

Wat het bedrijfsleven betreft valt met name de uitgebreide en goed gedocumenteerde Duurzaamheidscan op die in opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit door het LEI (Landbouw Economisch Instituut) is ontwikkeld (www.duurzaamheidscan.nl). Deze scan is vooral bedoeld voor kleine en middelgrote ondernemers in alle schakels en sectoren van de agrofoodsector, maar ook andere bedrijven kunnen er hun voordeel mee doen. Het belangrijkste idee dat aan de scan ten grondslag ligt, is dat duurzaam ondernemen vereist dat duurzaamheid in alle aspecten van de bedrijfsvoering wordt geïntegreerd. Deze scan is een gratis instrument voor zelfanalyse. Het invullen van de scan levert een overzicht op van de wijze waarop het bedrijf invulling geeft aan duurzaam ondernemerschap. Voor elke dimensie (Profit, Planet en People) kan een rapport opgevraagd worden. De scan houdt de ondernemer als het ware een spiegel voor, die aan de ene kant laat zien wat er al aan duurzaam ondernemen gedaan wordt en aan de andere kant blinde vlekken onthult. De scan kan helpen bij het voeren van een dialoog met een brede kring van belanghebbenden, een zogenaamde stakeholderdialoog. Een optie daarbij is dat stakeholders uitgenodigd worden om de scan (of onderdelen ervan) in te vullen voor het bedrijf. De scan kan ook een bijdrage leveren aan het samenstellen van een duurzaamheidverslag. Anders dan in de boven beschreven duurzaamheidmeter wordt deze scan niet gebruikt om informatie over de duurzaamheidprestaties van bedrijven in te winnen met het oog op een onderlinge vergelijking.

omhoog

Duurzaamheid Strategie Scan

Meer methodisch gericht op het ontwikkelen van beleid ten aanzien duurzaamheid is de door Adviesbureau BECO voor ondernemingen en organisaties ontwikkelde Duurzaamheid Strategie Scan (DSS) (www.duurzaamondernemen.nl/dssscan.asp). Deze scan bestaat uit drie delen. In het eerste deel, een triple-P-meting, wordt de organisatie doorgelicht op alle aspecten die verband houden met de duurzaamheidprestatie. Dit gebeurt aan de hand van vragenlijsten. De antwoorden op de vragen bepalen de scores op de 3P's. Aan de hand van deze doorlichting krijgt de organisatie met behulp van een zogenaamde spiegel een beeld van de eigen duurzaamheidprestatie zoals die al geleverd wordt, maar ook van de kansen op verbetering die de organisatie nog laat liggen. In het tweede deel worden in overleg met de organisatie de belangrijkste stakeholders bepaald. De meest relevante worden door BECO benaderd en gevraagd naar de onderwerpen die men van belang vindt in relatie tot de activiteiten van het bedrijf. Hoe men de prestatie van het bedrijf op die onderwerpen momenteel waardeert en welke prestaties men wenst in de toekomst. Deze waarderingen en wensen worden aan de triple-P-meting toegevoegd, zodat een organisatie in de zogenaamde spiegel niet alleen de eigen prestatie en kansen ziet, maar ook de waarderingen en wensen van de stakeholders. Op basis van de bedrijfsdoorlichting en de stakeholderanalyse worden in het derde deel van de DSS prioriteiten voor verbetering opgesteld. Samen met de organisatie wordt een eerste aanzet gegeven voor het vormen van een visie op duurzaam ondernemen, op basis waarvan de organisatie zijn duurzaamheidstrategie en ambitie voor de komende jaren kan formuleren. Het eindresultaat van de DSS is de vaststelling van een duurzaamheidagenda en het op grond daarvan opstellen van actieplannen per bedrijfsonderdeel.
In deze scan gaat het met name om het formuleren van het eigen beleid ten aanzien van duurzaamheid in de organisatie. Evenals in de vorige scan gaat het om een afzonderlijk bedrijf en niet om een onderlinge vergelijking met andere bedrijven of organisaties.

omhoog

Mondiale Voetafdruk

Tot slot de Mondiale Voetafdruk (MV) zoals die in Nederland is uitgewerkt door De Kleine Aarde (www.dekleineaarde.nl). In de MV gaat het om een vergelijkbare maar toch wat andere benadering van duurzaamheid. De MV is gebaseerd op de studie Our Ecological Footprint uit 1996 van twee Canadese wetenschappers, William Rees en Mathis Wackernagel en heeft betrekking op de benutting en verdeling van de mondiale gebruiksruimte. Dat is de ruimte op aarde die biologisch productief is en die benut kan worden zonder schade toe te brengen aan de toekomstbestendigheid of de duurzaamheid van de aarde. Bij een verdeling van die biologische gebruiksruimte over de ruim zes miljard inwoners komt men momenteel uit op 1,8 hectare als het persoonlijke 'Eerlijk-aarde-aandeel'. De gemiddelde Nederlander heeft evenwel een Voetafdruk van 4,7 hectare. Als rekenmodel houdt de MV een spiegel voor. Aan de hand van vragenlijsten wordt door middel van het scoren van punten het feitelijke beslag op mondiale gebruiksruimte vastgesteld en wordt de weg gewezen naar hoe lager (dat wil zeggen met minder beslag op de mondiale gebruiksruimte) gescoord kan worden. Via allerlei vragenlijsten kan de MV berekend worden van een individu, gezin, instelling, bedrijf en zelfs van een kerk (www.voetenbank.nl).
De MV is in de eerste plaats een ecologisch model. Het heeft betrekking op de ruimte op aarde die biologisch productief is. Omdat het ook de wereldwijde verdeling van die ruimte aan de orde stelt, is het in de tweede plaats een sociaal model. De MV werkt vanuit een ecologische 'noodzaak'. De richting die de MV wijst is duidelijk, het moet toe naar een minder grote en meer eerlijk verdeelde beslaglegging op de mondiale gebruiksruimte.

omhoog

Naar een duurzaamheidscan voor lokale kerken

Landelijk bureau DISK is in het kader van het samenwerkingsprogramma Werken aan een Geloofwaardige Economie betrokken bij de ontwikkeling van een duurzaamheidscan voor lokale kerken. In het vorige nummer van OndersteBoven is een eerste opzet van deze scan gepubliceerd in de vorm van een 'miniduurzaamheidscan'. Deze scan is grotendeels gebaseerd op een mengeling van de boven beschreven instrumenten. Het gaat er om dat de scan lokale kerken een indruk geeft van de duurzaamheidprestatie van de eigen organisatie. Met het beantwoorden van vragen bij afzonderlijke items (van 'duurzaam inkopen' tot 'grondbeheer') houdt de lokale kerk zichzelf een spiegel voor. De vragen bij de verschillende items, en ook de toelichtende tekst, reiken weliswaar suggesties aan voor een verbetering van de duurzaamheidprestatie, maar schrijven deze niet voor.
In de komende anderhalf jaar is het de bedoeling dat deze miniduurzaamheidscan wordt uitgewerkt tot een meer volwaardige scan. Daarbij gaat het niet alleen om het uitbreiden van het aantal items, maar ook om de inkleding van de scan als een instrument voor beleidsontwikkeling in de lokale kerkelijke organisatie. Op grond van de spiegel van de duurzaamheidprestatie die de scan oplevert, moet gesproken kunnen worden over prioriteiten, agendastelling en het ontwikkelen van actieplannen. De duurzaamheidscan moet een proces mogelijk maken in lokale kerken waarbij de eigen duurzaamheidprestatie afgetast wordt en gezocht wordt naar een verbetering van die prestatie. Op deze wijze kunnen de keuzes achter de duurzaamheidprestatie zichtbaar worden en meer nog het verhaal achter die keuzes. Want het verhaal kan duidelijk maken hoe een lokale kerk zich beweegt in het spanningsveld van de drie dimensies.

De door DISK ontwikkelde miniduurzaamheidscan is te downloaden: miniscan.pdf

Reactie gevraagd op duurzaamheidscan

Bij de verdere ontwikkeling van de duurzaamheidscan voor lokale kerken kunnen de reacties en suggesties uit plaatselijke kerkelijke gemeenten en parochies ons in belangrijke mate verder helpen. Stuur ons uw reactie op info@disk-arbeidspastoraat onder vermelding van 'reactie op duurzaamheidscan'.

omhoog

Naar andere artikelen OndersteBOVEN

home