home

ONDERSTEBOVEN
Tijdschrift van DISK

BRUIKBAAR COMMENTAAR OP DUURZAAMHEIDSSCAN

OndersteBOVEN,
21(2007)3
door Trinus Hoekstra

Inleiding
Inzet en opzet deskundigenbijeenkomst
De spirituele dimensie laten uitkomen
Het triple P-principe en een christelijke spiritualiteit
Samenhang en toegankelijkheid
Vervolg

Inleiding

Woensdagmiddag 13 juni heeft op uitnodiging van landelijk bureau DISK een expertmeeting plaatsgevonden rond de duurzaamheidscan voor lokale kerken. Kort samengevat komt het commentaar van de experts neer op het volgende: het moet spiritueler, meer samenhangend en toegankelijker.

omhoog

Inzet en opzet deskundigenbijeenkomst

Duurzaamheid is een urgente thematiek, maar de manier waarop je het oppakt en er iets aan doet, kan ook leuk en inspirerend zijn.Landelijk bureau DISK heeft de bijeenkomst georganiseerd om van een gemengde groep deskundigen commentaar te krijgen op de duurzaamheidscan voor lokale kerken. Enerzijds mensen die betrokken zijn bij de kerk én bij de thematiek van duurzaamheid; anderzijds mensen die gespecialiseerd zijn in een onderdeel van de scan. Iedere deelnemer had van tevoren een item toebedeeld gekregen. Hieronder volgen de items in de volgorde zoals ze ook voorkomen in de duurzaamheidscan:

Inkopen
Samenleven
Wereldsamenleving
Werkgeverschap
Attenties
Energie
Papier
Water
Sparen en beleggen
Grondbeheer
Catering
Mobiliteit
Restaureren en verbouwen
Groenbeheer
Natuurstenen grafmonumenten
Schoonmaken
Afval
Meubilair
Spiritualiteit

De duurzaamheidscan voor lokale kerken maakt deel uit van het programma Werken aan een Geloofwaardige Economie. In dit programma werken DISK, Kerk in Actie en Oikos samen. Het programma is gericht op de vraag hoe kerken betrokken kunnen zijn op de economie, op de wereldwijde maatschappelijke behoeftebevrediging in productie en consumptie, en hoe zij in die betrokkenheid een meer geloofwaardige economie kunnen bevorderen. De duurzaamheidscan heeft de functie om lokale kerken te stimuleren te kijken naar hoe ze zelf deelnemen aan deze wereldwijde productie en consumptie en hoe ze daarin tot meer duurzame keuzes kunnen komen.
In voorbereiding op het werken aan deze scan is door DISK het materiaal voor viering en gesprek van 2007 in het teken gezet van het thema Driemaal duurzaam - economie, mens en natuur in balans. Dit materiaal bevat ook een miniduurzaamheidscan voor lokale kerken. Van deze miniduurzaamheidscan zijn in de loop van de eerste helft van 2007 de items uitgebreid en uitgewerkt. De uitbreiding en uitwerking van deze items is in feite op 13 juni als 'verzamelversie 24-5-07' voorgelegd aan de experts.

omhoog

De spirituele dimensie laten uitkomen

'Het moet spiritueler' is een belangrijk commentaar van de experts. Spiritualiteit wordt als item wel apart benoemd en het belang ervan wordt in de scan wel onderstreept, maar het wordt als zodanig niet geïntegreerd. Het item spiritualiteit hangt er aan het eind te los bij. Gelijk aan het begin moet duidelijk gemaakt worden vanuit wat voor spiritualiteit de scan ontwikkeld is. Dit kan de opzet van de scan verduidelijken en ook de reden waarom je het als instrument zou gebruiken. De items zijn nu heel erg zakelijk ingekleed, je kunt beter bij ieder item de spirituele dimensie terug laten komen. Zo zou je bij 'sparen en beleggen' heel goed in kunnen gaan op hoe er in de christelijke traditie tegen sparen en rente is aangekeken. Bij 'mobiliteit' zou je ook eens kunnen kijken wat de notie van 'pelgrimeren' hier betekent. Kun je de reis naar het kerkgebouw ook als een pelgrimage zien? En hoe kijk je van hieruit naar de vanzelfsprekendheid waarmee tegenwoordig grote afstanden worden afgelegd? Bij 'water' zou je ook kunnen kijken wat de notie gewijd water in dit verband betekent en wat het ons zegt over het levenbrengende en levensbedreigende karakter van water.
Bij 'restaureren en verbouwen' zou je de spirituele waarde van een gebouw naast de drie (financieel-economische, sociale en ecologische) waarden van het triple P-principe in kunnen brengen. Het kerkgebouw vertegenwoordigt een erfgoed waarin en waaraan mensen, niet alleen kerkelijke mensen, inspiratie opdoen. Het kerkgebouw maakt deel uit van een sociaal-culturele dimensie. Het maakt ons attent op een bijzonder aspect aan de dimensie van sociale duurzaamheid. De omgang met een kerkgebouw wordt zo in termen van duurzaamheid niet alleen bepaald door een financieel-economische, ecologische en sociale dimensie, maar ook door een sociaal-cultureel aspect van die sociale dimensie. Deze dimensies en dit bijzondere aspect moeten dan in hun onderlinge samenhang afgewogen worden.
Aan het begin van de verzamelversie wordt volgens de experts het triple P-principe (duurzaamheid als de samenhang van financieel-economische, sociale en ecologische waarden) nadrukkelijk ten tonele gevoerd. Het is dé manier waarop in de scan naar duurzaamheid wordt gekeken. Eigenlijk functioneert het nu als de spiritualiteit die eronder ligt. Dit principe wordt probleemloos overgenomen uit de actualiteit, maar hoe verhoudt dit principe zich tot een eigen kerkelijke visie op duurzaamheid?

omhoog

Het triple P-principe en een christelijke spiritualiteit

Op deze plaats wil ik graag even ingaan op dit fundamentele punt in het commentaar van de experts. Het triple P-principe waarbij drie dimensies onderscheiden worden aan duurzaamheid (financieel-economisch, ecologisch en sociaal) is toonaangevend geworden in het bedrijfsleven in het kader van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. Dat het deze drie dimensies onderscheidt en benadert in hun onderlinge spanning en samenhang, is volgens mij het sterke punt van dit principe. Er zijn echter, dat geef ik de experts onmiddellijk toe, vanuit een christelijke traditie wel een paar principiële vragen te stellen bij dit principe. Daarmee bedoel ik niet het spreken vanuit kerkelijke kring over de noodzaak van een vierde P, de P van pneuma (geest en inspiratie), waarmee het triple P-principe als het ware aangevuld zou moeten worden. In meer wereldlijke kringen spreekt men in dit verband ook wel van de P van passie en bezieling. Ik bedoel het fundamenteler.
Een aanvulling met een vierde P suggereert dat het gaat om een vierde gelijkwaardige dimensie, maar volgens mij gaat het met wat hier vanuit een christelijke spiritualiteit aan de orde is om iets dat veel verder gaat. In de christelijke traditie is sprake van een diep besef, dat onze omgang met mensen en met de natuur (de rest van de schepping) te maken heeft met de beloftevolle wijze waarop God zich tot de schepping verhoudt. In dit besef heeft God niet alleen een indirecte relatie met de natuur, via de 'heerschappij' van de mens, maar heeft God zelf ook een directe relatie met de natuur. Deze relatie kunnen we schetsen in een driehoek, en ik zet daar gelijk de driehoek van het triple P-principe naast:

Wat onmiddellijk opvalt aan de twee driehoeken is op rechts de vervanging door profit van God op links. In de rechtse driehoek wordt de wijze waarop wordt omgegaan met mens en natuur gedomineerd door de financieel-economische dimensie. De rechter driehoek vertegenwoordigt het zoeken naar een duurzame praktijk in de werkelijkheid van alledag, waarin het financieel-economische belang gevolgd wordt bij een gelijktijdige poging tot integratie van het sociale en ecologische belang.
De linker driehoek vertegenwoordigt het zoeken van het Koninkrijk van God en de gerechtigheid en vrede die daarbij horen. In de verhouding van de twee driehoeken kunnen we de spanning tussen God en Mammon teruglezen zoals we die aantreffen in Mattheüs 6, een conflict van toewijdingen. Vanuit een christelijke spiritualiteit worden we geroepen om God toegewijd te zijn en om van daaruit met de Mammon, het financieel-economische belang, om te gaan.
Vanuit een christelijke spiritualiteit kunnen we dus grote vragen stellen bij de prominentie van de P van profit in het triple P-principe. Tegelijkertijd legt dit principe een krachtenveld (van financieel-economische, sociale en ecologische waarden) bloot, dat aanwezig is in de werkelijkheid van alledag. Dat krachtenveld te willen en te moeten onderscheiden, markeert de urgentie rond duurzaamheid die we in de samenleving van vandaag de dag breed aantreffen. Ons in en vanuit kerken met een eigen spiritualiteit te verhouden tot dat krachtenveld is vandaag de dag onze roeping. Ik ben het eens met de experts, we moeten het triple P-principe niet klakkeloos overnemen, maar het is mijn overtuiging dat we ons er wel toe hebben te verhouden. Vanuit onze traditie hebben we een kwaliteit te bieden, oog voor en betrokkenheid op gerechtigheid en vrede als de inspirerende werkelijkheid van God, die het triple P-principe onder kritiek stelt én verrijkt.

omhoog

Samenhang en toegankelijkheid

'Het moet meer samenhangend en toegankelijker' is een belangrijk commentaar van de experts. De items zijn nu erg ongelijksoortig en de volgorde en samenhang is niet duidelijk. Een aantal items, zoals 'samenleven' en 'wereldsamenleving', lenen zich ervoor om in een overkoepelende inleiding opgenomen te worden. Zo kunnen ze het kader van de thematiek aangeven, namelijk dat we ons met elkaar in één wereldwijde samenleving bevinden waarin ons consumeren en produceren hier, elders en ook later effecten heeft. 'Inkopen' zou ook deel uit kunnen maken van deze inleiding, het is immers iets dat bij alle items speelt.
Sommige items, zoals 'attenties', 'energie' en dergelijke, zijn voor de hand liggend en ook direct toepasbaar in een lokale gemeente, maar anderen zijn nog weinig uitgewerkt of komen gezocht over, zoals 'natuurstenen grafmonumenten'. Over dat laatste item is overigens wel enige discussie, bijvoorbeeld over hoe je zo'n item dan onder de aandacht brengt. Val je er een hele gemeente of parochie mee lastig, of spreek je de kerkenraad of het parochiebestuur erop aan wat voor beleid men hanteert ten aanzien van begraven, cremeren en het beheren van kerkhoven.
De toegankelijkheid zou je volgens de experts kunnen vergroten door een aantal voor lokale kerken voor de hand liggende items samen te brengen in één onderdeel waar direct mee gewerkt kan worden, bijvoorbeeld een quickscan. De duurzaamheidscan zou dan zo vormgegeven moeten zijn, dat de quickscan door lokale kerken zelf uitgebreid kan worden. Nu moeten degenen die direct aan het werk willen, zich eerst door een heel pakket heen worstelen.
Daarnaast bepalen ook de toon en de stijl de toegankelijkheid. Wanneer je er de nadruk op legt dat het een ingewikkelde, lastige en urgente materie is, zal een groot aantal mensen al bij voorbaat de moed in de schoenen zinken. Duurzaamheid is een urgente thematiek, maar de manier waarop je het oppakt en er iets aan doet, kan ook leuk en inspirerend zijn. Als voorbeeld wordt het tijdschrift Goodies genoemd, dat zich richt op mensen die willen genieten van de goede dingen van het leven, maar dan wel op een duurzame wijze.

omhoog

Vervolg

In dit artikel heb ik het kritische commentaar van de experts op de voorgrond geplaatst. Veel van deze commentaren laten zich lezen als belangrijke en praktische suggesties. De komende maanden zal met behulp van dit commentaar de scan aangepast worden. Begin volgend jaar zal landelijk bureau DISK een gebruikersraadpleging organiseren voor lokale kerken die ermee willen gaan werken.
Voor degenen die geïnteresseerd zijn in een integraal verslag van de expertmeeting verwijzen we naar www.geloofwaardige-economie.nl. Op deze site treft u naast foto's en statements van de experts ook de duurzaamheidscan aan. Mocht u willen reageren dan kan dat via deze site, maar u mag ook mailen op t.hoekstra@kerkinactie.nl.

omhoog

Naar andere artikelen OndersteBOVEN

home