home

ONDERSTEBOVEN
Tijdschrift van DISK

STROVUUR DER IJDELHEDEN
De neoliberale visie gestrand

Klik hier om onderstaand artikel Word-document te downloaden.

Wallstreet bankiers: Masters of the Universe?OndersteBOVEN,
27(2013)3

Door Theo Salemink

Inleiding

Met de kennis van later is alles duidelijk. In de jaren tachtig van de vorige eeuw vond een revolutie plaats, die we pas achteraf herkenden als revolutie. Een neoliberale revolutie van intellectuelen als Milton Friedman. Er kwam toen een einde aan een lange periode van sociaalliberaal, Keynesiaans denken over de verzorgingsstaat. De sociaaldemocraten schudden hun ‘ideologische veren’ af, de communisten leefden al in de schaduw van de val van de Berlijnse Muur en de christendemocraten kregen problemen met hun religieus geïnspireerde ‘sociale leer’. Alle grote verhalen erodeerden. Er bleven slechts losse fragmenten van de oude ‘sociale ethiek’ in de publieke ruimte over, samen met nieuwe fragmenten uit islamitische en boeddhistische hoek.

Na de neoliberale revolutie werd de ‘utopie van de vrije markt’ – zoals de filosoof Hans Achterhuis dat aanduidde – dominant. Een nieuwe ideologie, die niet ethisch, noch religieus of politiek gefundeerd was. Een nieuwe ideologie die als eens de alchemie verkondigde dat de ‘vrije markt’ kon doen wat al die oude dromen van de mensheid niet gelukt was, namelijk plat eigenbelang omsmelten in het ‘goud’ van welvaart, welzijn en geluk van alle burgers. Als door een Onzichtbare Hand bewogen.

omhoog

Neoliberale zegetocht

Daniel Stedman Jones gebuikt in zijn boek Masters of the Universe een prachtige metafoor, die verwijst naar science fictionachtige ‘barbiepoppen’, maar vooral naar een hoofdstuk uit de roman The Bonfire of the Vanities van Tom Wolfe uit 1988, waarin een Wallstreet-bankier spottend aangeduid wordt als ‘Master of the Universe’. Overigens gebruikt ook de Nobelprijswinnaar en progressieve econoom Paul Klugman dit beeld om de Wallstreetbankiers te ontmaskeren na de crisis van 2008: “En het is op een bepaald manier komisch te zien hoe kinderlijk en dunhuidig de Masters of the Universe bleken te zijn”(New York Times, 24 maart 2012). Stedman Jones schetst in zijn boek de lange geschiedenis van de neoliberale beweging, van de opkomst na de Tweede Wereldoorlog tot de overwinning in de jaren tachtig van de vorige eeuw, die duurde tot na de eeuwwisseling. Het was een machtige politieke beweging, in een tijd dat de oude politieke bewegingen van het sociaal liberalisme, van links en van de christendemocraten sterk aan erosie onderhevig waren. Deze neoliberale beweging had niet enkel een krachtige theorie, annex ideologie, was niet enkel geliefd onder bepaalde academici, maar wist ook de steun te verwerven van een brede groep publicisten, journalisten, politici en ondernemers. Het verbond zich met de regering van Reagan en Thatcher, kreeg invloed in postcommunistische landen in Oost-Europa en postrevolutionaire landen in Latijns-Amerika. Het kreeg ook greep op vele Europese politici en ondernemers. Een golf van terugtredende overheid, privatiseringen en introductie van de marktwerking in de publieke diensten als onderwijs, zorg en gezondheidszorg trok door de landen en leek lange tijd hét antwoord op de crisis van de verzorgingsstaat en van het Keynesiaanse model en de commando-economie in Oost-Europa. Ook de overname van het marktmodel door China leek een teken aan de wand, tot de dag van vandaag, een signaal van de mondiale zegetocht van de vrije markt. De vrije markt leek een betere oplossing dan de staat.

omhoog

Serieuze averij

Deze neoliberale beweging was bijna veertig jaar dominant in de westerse wereld, totdat we in de bankencrisis en de eurocrisis vanaf 2008 de wrange vluchten plukten van deze heerschappij van de neoliberale beweging. De alchemisten van toen geloofden goud te produceren, maar het bleek lood. De nieuwe crisis van 2008 en daarna de eurocrisis maakt duidelijk dat de superieure werking van de vrije markt zeer kwetsbaar gebleken is. Zonder de reddende hand van de overheid had de 'onzichtbare hand van de markt' (Adam Smith) zijn werk niet kunnen doen en hadden we een meltdown van het financiële systeem en als gevolg daarvan ook van de hele economie meegemaakt. Niet alleen de economie stort in, maar ook het neoliberale paradigma loopt serieuze averij op. Het tij keert en economen als Paul Krugman en Joseph Stiglitz krijgen weer oog voor de oude traditie van het keynesianisme. Maar de eurocrisis daarna laat zien dat ook de ‘zichtbare hand’ van de politiek een problematisch gegeven is geworden. Nationale belangen en populistische onderbuikgevoelens verhinderen een daadwerkelijke politieke oplossing. Ook de terugkeer van Keynes stuit in een post-nationaal tijdperk op haar nationale grenzen. Wellicht geeft een citaat van de Spaanse activiste Ada Colau het best aan wat de grote impact van deze nieuwe crisis in Zuid-Europa is. Zij heeft geen enkel vertrouwen in de kronkelwegen van politici en bankiers. De rekening van de crisis wordt, meent zij, volledig afgewenteld op de burger. Die verliest zijn huis en baan, terwijl de bankiers, politici, projectontwikkelaars en bouwaannemers – die de meeste verantwoordelijkheid droegen voor het opblazen van Spanjes enorme vastgoedzeepbel – vrijuit gaan. “Een onrecht waar een einde aan moet komen”, zegt zij (NRC Handelsblad 23 maart 2013).

omhoog

Nieuwe ethiek

In de nieuwe crisis is dromen van een revolutie, zoals links honderd jaar lang gedaan heeft, geschiedenis geworden. Na de val van de Berlijnse Muur is die weg een doodlopende weg gebleken. Maar ook de neoliberale droom heeft zich ontmaskerd als een gevaarlijke utopie. Vraag is of er in de tijd van een nieuwe crisis na de val van de neoliberale beweging wél ruimte is voor een nieuwe sociale ethiek, voor een sociale ethiek die het kapitalisme bijstuurt en de ‘collateral damage’ voor onschuldige mensen zoveel mogelijk beperkt. Een sociale ethiek als een dakpansgewijze consensus, opgebouwd uit fragmenten van vele tradities van de mensheid. Vraag is ook of de katholieke en christelijke verhalen over een rechtvaardige samenleving een bijdrage kunnen leveren aan dit project van een nieuwe ‘overlapping consensus’ (John Rawls) om de strijd van allen tegen allen te voorkomen? De uitdaging wordt geformuleerd door de economen Skidelsky en Skidelsky in hun boek How much is enough?(2012): “Heeft een heroriëntatie van het beleid op sociaal economisch vlak de steun van religie nodig? De basisgoederen [in het economisch leven] hangen logisch gesproken niet af van welke religieuze doctrine dan ook, maar de realisering van die goederen is waarschijnlijk onmogelijk zonder het gezag en inspiratie dat alleen religie kan geven.”

omhoog

Drie ethici

Laat ik eerst nader ingaan op economen en filosofen als John Rawls, Skidelsky en Skidelsky en Tomás Sedlacek. John Rawls, de grote ethicus, heeft met zijn boek A Theory of Justice (1972) een cruciaal probleem op tafel gelegd. Hij meent dat in een multiculturele, pluralistische samenleving, zoals die in het Westen toen en nu bestaat, geen ruimte meer is voor een 'perfectionistische ethiek', d.w.z. voor een sociale en politieke ethiek die een inhoudelijke visie op het wezen van de mens, van de gemeenschap, van rechtvaardigheid en solidariteit heeft. Met zo'n groot verschil in godsdiensten, levensovertuigingen, waarden en normen is er geen gemeenschappelijke 'gevulde ethiek' mogelijk in de publieke sfeer. Dat zou een ‘oorlog van allen tegen allen’ opleveren. Tegelijk slaagt Rawls erin om de klassieke liberale ethiek te socialiseren. Men zegt dat hij een sociaal-liberalisme heeft ontworpen. Hij bouwt in zijn ethiek, die uitgaat van de formele, procedurele vrijheid van elk individu, een 'optie voor de armen' in, om het in de woorden van de theologie uit te drukken. Ongelijkheid in de samenleving is slechts dan geoorloofd, zegt hij, als de minst bevoorrechten in de samenleving er voordeel bij hebben.
De eurocrisis laat zien dat ook de ‘zichtbare hand’ van de politiek een problematisch gegeven is geworden.Maar er is ook een ander kant, met het uitzicht op de huidige crisis. Is een ‘lege ethiek’ van kans en vrijheid opgewassen tegen de macht van de neoliberale beweging en haar lege visie op de vrije markt. Is er toch niet een inhoudelijke, perfectionistische visie nodig, een nieuwe ‘groot verhaal’, maar dan opgebouwd uit fragmenten en particuliere tradities, om de macht van de vrije markt in denken en doen tegen te spreken? De crisis vanaf 2008, met al haar sociale en mentale gevolgen, heeft de dringendheid van zo’n ‘ideologisch’ tegenoffensief aan het licht gebracht. Er zijn dan ook auteurs die pleiten voor een sociale ethiek die juist een visie over het ‘goede leven’ inbrengt in het debat over de huidige economische crisis, zonder een nieuwe ideologische oorlog van allen tegen allen en een nieuw fundamentalisme voort te brengen. In een vorige fase waren dat vooral communitaristen als Michael Sandel, Charles Taylor en Alasdair MacIntyre. In de huidige crisis klinken ook andere stemmen. Recent publiceerde Tomás Sedlacek, econoom aan de universiteit van Praag, zijn boek Economie van Goed en Kwaad, oorspronkelijk in het Tsjechisch verschenen in 2009. In deel 1 beschrijft hij de geschiedenis van morele denken over economie van het Gilgamesj-epos via de Bijbel tot Adam Smith. In deel 2 gaat hij in op een aantal centrale ‘ketterse ideeën’ in het moderne economisch denken: hebzucht als noodzaak, de droom van Vooruitgang en andere denkbeelden. Hij verdedigt een morele visie op de economie en kritiseert de gangbare economische wetenschap die verworden is tot methoden en modellen, een ‘pseudonatuurwetenschap’: “Dat wilde ik met mijn boek veranderen. Ik wilde economie opnieuw inbedden in de cultuur en moraalfilosofie, waar zij ooit ook is ontstaan.”(NRC Handelsblad 5 april 2013).

omhoog

Tegenoffensief

Laat ik nog een andere stem aan het woord laten. Ik noemde al het boek How much is enough (2012) van vader en zoon Skidelsky. Robert Skidelsky is emeritus hoogleraar ‘politieke economie’ van de universiteit in Warwick. Hij schreef een zeer gewaardeerde driedelig biografie over John Maynard Keynes. Zijn zoon Edward Skidelsky is filosoof en schreef o.a. over Ernst Cassirer en over de ‘taal van de deugden’. Zij leggen de vinger op de zere plek van de neoliberale beweging sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw. Het kapitalisme zou een innerlijke noodzaak tot groei bezitten, ook nadat de huidige stand van de technologie al voldoende middelen tot een ‘goed leven’ van ieder in het Westen mogelijk maken. Wanneer is genoeg genoeg? Op allerlei manieren proberen ze deze dwanggedachte van een noodzakelijke groei, met daaraan gekoppeld het consumentisme en de verleiding van de moderne reclame, te kritiseren. Ze spreken ook over het oude idee van een ‘basisinkomen’, zoals ooit DISK ook deed, voor iedereen om zo de dwingende kracht van steeds meer werken en steeds grotere stress voor tweeverdieners met kinderen te verminderen.
Zij menen dat voor zo’n tegenoffensief ook een gevulde sociale ethiek nodig is, een ethiek die spreekt over het ‘goede leven’ en niet enkel over ‘gelijkheid van kansen’. Zij waarderen Rawls maar gaan een stap verder. De ondertitel van hun boek luidt: ‘The Love of Money and the Case for the Good Life’. Zij proberen een sociale ethiek te ontwikkelen als legitimatie van een beperking van de groei. Ze ontwikkelen een canon van zeven ‘basic goods’ als criteria voor een ethisch handelen in de huidige economie: gezondheid, veiligheid, respect, persoonlijke waardigheid, harmonie met de natuur, vriendschap, vrij leven (leisure). Voordat ik daar nader op inga wil ik eerst stil staan bij een fundamenteel probleem dat zij aanstippen. Een probleem dat in het verlengde ligt van de analyse van Rawls. De langdurige heerschappij van de neo-liberale beweging in het Westen heeft de traditie van de ‘grote verhalen’ vernietigd. Er zijn slechts fragmenten van de oude sociale ethieken bewaard gebleven. Vroeger bestonden er grote verhalen met een visie op het ‘goede leven’, die verbonden waren met grote sociale bewegingen en vaak ook met religie. Deze zijn door de overmacht van het neoliberalisme verbrijzeld. Maar deze blijven toch in de gestalte van ‘brokstukken’ beschikbaar als een bron voor ethische herbezinning, verborgen onder de oppervlakte van de neoliberale beweging. Maar het zijn geen systematische tradities meer, verbonden met grote bewegingen. Het zijn enkel fragmenten, die een nieuw ‘hergebruik’ en ‘reconstructie’ nodig maken. Welke fragmenten staan ons dan ter beschikking. Skidelsky en Skidelsky beginnen met de katholieke sociale leer, samengebundeld in de twaalf sociale encyclieken. Ze geven een kort overzicht en concluderen dat hier een belangrijke bron van een sociale ethiek ligt die spreekt van de mens als sociaal wezen en de maatschappij als een ‘gemeenschap’. Het tweede fragment heeft zich ontwikkeld in de protestantse wereld, zeggen ze, en ze bedoelen Engeland en Amerika. Ze duiden deze traditie aan als ‘New Liberalism’, in onderscheid met het oude liberalisme van de negentiende eeuw en de neoliberale beweging van Friedman c.s. Hier plaatsen ze ook de ‘New Deal’ van Roosevelt en het denken van Keynes. Men zou het ook de traditie van het sociaal liberalisme kunnen noemen. Een derde fragment wordt bewaard binnen de sociaal-democratie, nadat ze zich afgescheiden hebben van het revolutionair socialisme aan het einde van de negentiende eeuw. Hier wordt nadruk gelegd op emancipatie en gelijkheid. Ze hadden ook de nieuwe fragmenten uit islamitische en boeddhistische traditie kunnen noemen die in de tijd van neoliberale heerschappij in het Westen vaste voet aan de grond krijgen, ofwel via migranten ofwel via een spirituele herbezinning binnen bepaalde middengroepen. Al met al levert dit een complexe situatie op. Dominant is een neoliberale beweging die geen externe sociale ethiek in de economie wenst te aanvaarden, maar gelooft in de werking van de vrije markt. Het ideaal van het ‘goede leven’ ging ondergronds. Tegelijk zijn er slechts fragmenten van de oude ethische tradities overgebleven, geen samenhangende sociale ethiek meer, verbonden met grote sociale bewegingen.
De fragmenten uit de oude tradities zijn gedwongen samen als ‘overlapping fragments’ te bouwen aan een nieuwe sociale ethiek, die niet exclusief is noch dwingend, niet onder regie van religie valt, maar wel baat heeft bij religieuze inspiratie.Ergens valt ook bij hen het begrip ‘overlapping fragments’, een verwijzing naar de ‘overlapping consensus’ van Rawls. De suggestie is duidelijk. De fragmenten uit de oude tradities zijn gedwongen samen als ‘overlapping fragments’ te bouwen aan een nieuwe sociale ethiek, die niet exclusief is noch dwingend, niet onder regie van religie valt, maar wel baat heeft bij religieuze inspiratie. Dat levert een geheel nieuwe context op, anders dan de tijd waarin een sociale ethiek direct verbonden was met een grote sociale beweging zoals in het verzuilde Nederland van voorheen en elkaar vaak uitsloten in plaats van samenwerkten. Vraag is in hoeverre fragmenten van de katholieke sociale traditie een rol kunnen spelen in dit nieuw gesprek van ‘overlapping fragments’? In iedere geval niet meer als een exclusieve ideologie van een grote katholieke beweging, gecentreerd rond een kerkelijk centrum. Niet meer als een metafysisch gefundeerde sociale ethiek tegenover andere fragmenten. Maar ook niet als een kerkelijke ‘bovennatuurlijke’ ethiek, gefundeerd in een exclusieve ‘openbaring’.

omhoog

Hoogkerkelijke verleiding

Bij mijn afscheid aan de Universiteit van Tilburg op 11 april jl. ben ik op deze vraag nader ingegaan. Ik deed een poging om de inzet van mijn publicatie Katholieke kritiek op het kapitalisme uit 1991, bijna vijfentwintig jaar geleden, te actualiseren. Toen waarschuwde ik al voor de opmars van de neoliberale beweging, nu richtte ik het oog op de nieuwe gevaren na de val van de neoliberale beweging. Ik kondigde aan, deo volente of inshallah, mijn boek uit 1991 te reviseren en aan te vullen met het oog op de nieuwe crisis, onder de titel Wie betaalt de crisis? Neoliberale beweging en katholieke ethiek. Maar bij dit inbrengen van een katholieke sociale traditie in het nieuwe debat van economen, filosofen, theologen geldt een conditio sine qua non, zei ik in mijn afscheidsrede: “Conditio sine qua non is wel dit: deze herinvestering van katholieke verhalen, samen met socialistische, sociaalliberale, islamitische en boeddhistische verhalen moet laveren tussen de Scylla van fundamentalisme en de Charybdis van een private vroomheid. Met name de hoogkerkelijke verleiding om op het gebied van de sociale ethiek behoudend moralisme te verwarren met een Bijbelse inspiratie, ik denk aan de negatieve woorden over voorbehoedmiddelen, homoseksualiteit, homohuwelijk, euthanasie en abortus, baart mij grote zorgen. Vele van deze opvattingen zullen later historische vergissingen blijken, zoals de veroordelingen van democratie en mensenrechten in de negentiende eeuw door de katholieke kerk historische vergissingen bleken en op het Tweede Vaticaans Concilie herroepen zijn. Ethiek is geen geopenbaarde waarheid, maar een historische worsteling van mensen. Het moet gaan om een seculiere sociale ethiek die open staat voor het gesprek van en door alle mensen van goede wil en die uitgaat van het gezonde verstand van ieder en niet van een geopenbaarde waarheid. Met als doel een rechtvaardig antwoord te vinden op de vraag: ‘Wie betaalt de crisis?’ Religie kan een extra urgentie geven aan deze uitdaging van de mensheid in een nieuwe crisis, niet een extra waarheid.”

omhoog

Broodje van Muskens

Vraag is natuurlijk hoe religieuze bronnen een sociale ethiek ‘met uitzicht op de grote crisis’ kunnen inspireren. Het bij mijn afscheid aangeboden boek Vrienden met de Mammon. De levensbeschouwelijke dimensie in de economie bevat een aantal voorbeelden uit katholieke, protestantse, joodse en islamitische hoek. Door economen, filosofen en theologen. Er staat ook een bijzondere passage in over de net overleden Tiny Muskens, oud-bisschop van Breda. Hij werd een sociale bisschop genoemd. Ik heb nog, als toenmalige voorzitter van industriepastoraat DISK samen met hem in een demonstratie in Den Haag gelopen voor de Arme Kant van Nederland. Hij is niet alleen bekend geworden door zijn tolerante houding ten opzichte van condooms en aids, maar ook door het ‘broodje van Muskens’. In 1996 zei hij dat een arme in nood een brood mag stelen en dat dit een oude overtuiging is. Hij had dat geleerd toen hij vroeger als kind de oude Catechismus las. De kranten brengen het nieuws in oneliners. De toenmalige premier Wim Kok was not amused. Muskens besefte wellicht niet dat hij hier een oude visie van de middeleeuwer Thomas van Aquino uit de Summa theologiae, Qaestio 66 tot leven wekt in een laat-kapitalistisch context. Thomas herinnert eraan dat de aarde van allen is en dat ieder mens als ‘imago dei’ het recht heeft in leven te blijven. Daarom mag iemand in nood een brood stelen. Maar Thomas van Aquino ging verder. Dat geldt in een bepaald opzicht ook voor de ‘armen’ als groep, schreef hij. Hij wil niet het privaateigendom afschaffen, maar wel beperken. Ieder eigenaar heeft recht op de opbrengst van zijn rijkdom om in zijn eigen elementaire behoeften te voorzien, maar het surplus, dat boven de behoeftebevrediging uitgaat, moet beschouwd worden, zegt hij, als een soort noodfonds voor de armen. Een verbluffende gedachte in de huidige tijd van de bonussencultuur. Een deel van de particuliere inkomsten mag rechtens afgeroomd worden voor mensen die het nodig hebben op te overleven. Wereldwijd. Geen caritas maar een sociaal recht. Deze op de scheppingsmythe gebaseerd gedachte van Thomas van Aquino voerde in de jaren dertig van de vorige eeuw in Amerika tot katholieke steun aan de New Deal, na de oorlog tot steun aan de verzorggingsstaat en zou in de huidige context tot steun aan een sociaal herverdelingsbeleid in de Europacrisis kunnen voeren. Een deel van ons bezit, het surplus boven onze sociale behoeften, hoort niet aan ons toe. Een sociale ethiek die in het vlees snijdt. Herverdeling ten gunste van de armere landen in Zuid-Europa? Maar solidariteit moet wel robuust zijn. Subsidiëren van corruptie die regio is goed geld naar slecht geld gooien én is asociaal.

Theo Salemink geridderdTheo Salemink is voorzitter geweest van Landelijk bureau DISK en LIAN (voorheen SBN) tussen 1993 en 2000. Hij is tevens voorzitter van het Henk van Eekert Fonds. Op 11 april nam hij in Tilburg afscheid als universitair docent moderne geschiedenis tijdens het Symposium ’Maak vrienden met de Mammon - Over de relatie tussen economie en theologie'. Dit artikel is gebaseerd op zijn afscheidsrede. Hij ontving tijdens het symposium de vriendenbundel Paul van Geest e.a., Vrienden van de Mammon. De levensbeschouwelijke dimensie in de economie, Almere 2013 en de burgemeester van Zevenaar maakte bekend dat hij is bevorderd tot Ridder in de Orde van Oranje Nassau vanwege zijn verdiensten voor onderwijs, wetenschap, kerk en samenleving.

omhoog

Naar andere artikelen OndersteBOVEN

home