home

PROJECTEN

VOORJAARSCONFERENTIE
DISK EN NETWERK URBAN MISSION

THEOLOGIE VAN ONDEROP
Een oefenproces

Klik hier om de verslagbundel van de conferentie te downloaden in Word-opmaak (81 kb).
Hieronder kunt u één van de artikelen uit de bundel lezen.

Theologie van binnenuit, een oefening

Jannet van der Spek (uit: 'Vliegers', Bulletin van de Vereniging Netwerk Urban Mission, 2004, nummer 49, mei, pag. 20-22)

Inleiding
Theologiseren aan een verhaal
Niet vanzelfsprekend
Zoeken naar beelden
Herkenbare beelden

Theologie is verzamelen en opruimen
Beelden spreken voor zich
Is dit nu alles?
Hoe verhoudt zich dit met de academie?
Verslag

Inleiding

Ruim veertig mensen waren op 19 maart 2004 uit het hele land én uit Antwerpen gekomen om mee te doen aan een poging om samen te theologiseren vanuit ons werk. Ieder vanuit zijn eigen werk. Dat waren voornamelijk buurt- en arbeidspastores, maar ook mensen van het landelijk bureau van DISK, een diaconaal werker, een parochiepastor, iemand van het VOP (Vrouwen Ontmoetingsproject), enzovoorts. De aftrap werd gegeven door de dames van de Verhalenkrans: Alice Groeneveldt, Marchien Timmermans, Paula Irik en Erna Treurniet. Zij schreven vorig jaar het boekje 'Blijven Verhalen', dat uitgegeven werd bij landelijk bureau DISK als Studiereeks 37 (inmiddels uitverkocht).

omhoog

Theologiseren aan een verhaal

Deze morgen wilden zij laten zien hoe zij theologiseren aan een verhaal uit het werk. Proces en inhoud. En dat loopt ook weer door elkaar heen. Ik noem een aantal kernwoorden:

  • Scharrelen en kwebbelen.
  • Alles mag er zijn.
  • De overgedragen traditie (in de vorm van bijbelse verhalen en een grote schat aan liederen) zit bij ons binnen en kan aangeraakt en aangeboord worden.
  • De onoplosbaarheid onder ogen zien en het uithouden bij de onbegrijpelijkheid.
  • Niet praten over God, maar met God.
  • In den beginne was het verschil, de ander is anders, God is anders.

    omhoog

Niet vanzelfsprekend

Na deze aanstekelijke warming-up leidde Herman IJzerman de oefening in. Hij vertelde hoe er in de trainingsgroepen aan spiritualiteit wordt gewerkt. Men is bij deze stap al een tijd met elkaar op weg, want een groep werkt eerst aan de hand van de eigen biografie en vervolgens wordt het werk en de werkplek uitvoerig verkend. Herman stelde dat het niet vanzelfsprekend was om die stap naar spiritualiteit en eventueel theologie die daarvan in het verlengde ligt, te doen. Er is veel schroom, maar ook (oud en nieuw) zeer en woede. De geloofs- en theologische woorden zijn immers bezet. Dat neemt niet weg dat Herman de stap wel noodzakelijk vindt. Hij reikte ons dit schema aan:

omhoog

Zoeken naar beelden

Herman vroeg ons om ons te bezinnen op ons werk of een deel van ons werk of een moment uit ons werk. En van daaruit een beeld op te laten komen uit een jouw geliefd of vertrouwd zingevingssysteem. Het belangrijkste is om taal of een beeld te vinden dat werkelijk jouw werk kan duiden, of dat nu uit de bijbel, de traditie, de Islam, Asterix en Obelix, of van de straat komt. Vervolgens kun je dan weer kijken naar wat dat beeld zegt van je werk, en dan weer hoe het werk wellicht je beeld van het beeld verandert, enz.

omhoog

Herkenbare beelden

Vervolgens gingen we uiteen in zes groepen. Naar ik begreep is in alle groepen hard en geïnspireerd gewerkt. Wat ik in mijn groep heel bijzonder vond, was dat iedereen vanuit zijn eigen werk mee deed. Dus ook de directeuren of een medewerker van het landelijk bureau.

Beelden bleken herkenbaar, maar ook heel goed te bevragen. Ik noem het voorbeeld van Jacky, een Amerikaanse die in een Inloophuis in Almere werkt. Zij vertelde over een bezoeker die met grote inspanning van zijn drankverslaving was afgekomen, maar die nu kennelijk weer dronk. Wat ook lastig was, omdat in het Inloophuis alcohol verboden is.
Dit raakte aan haar Godsbeeld. God die orde schept in de chaos, maar dan de mens toch ook weer loslaat. Dit was herkenbaar en tegelijk hadden mensen er ook hun vragen of hun eigen andere beeld bij. Toch bijzonder in een groepje van zeven waarvan een aantal elkaar toch echt voor het eerst zagen.

omhoog

Theologie is verzamelen en opruimen

Vervolgens zou ik nog op het gebeuren reageren, vanuit mijn positie als onderzoeker. Ik besloot, mede gezien de ervaringen in mijn groep, toch nog maar eerst in te zamelen. Ik denk dat theologisch onderzoek daar trouwens vaak op neer komt. Het verzamelen van de brokken die overblijven nadat het in de buurt (of Inloophuis, bedrijf, verpleeghuis, noem maar op) al gebeurd is. Zoiets als het verzamelen van de brokken na de wonderbare spijziging. De evangelisten laten in het midden wat daar nu is gebeurd. Is het een bovennatuurlijk wonder. Maakt Jezus meer brood uit brood? Of is het zo dat als iemand het brood zegent en breekt iedereen er opeens aan denkt dat ze nog wat brood in de rugzak hadden en het nu gaan delen. Is het een wonder of is het beter kijken, of is het wonder dat we beter kijken. Afijn, wat mij betreft is theologie o.a. het achteraf opruimen en verzamelen.

omhoog

Beelden spreken voor zich

Er kwamen prachtige verhalen vanuit de groepen. Een jongen uit Antwerpen herkende zich vanuit zijn werken met soms kansloze vluchtelingen in de Gideonsbende. De kleine bende die klein maar dapper volhoudt tegen de overmacht. In het onzekere boek Richteren houdt dat ook zeker de kans op een nederlaag in. Een vrouw uit Utrecht die bij het VOP werkt, vertelde hoe zij lang onzichtbaar geweest nu zichtbaar geworden was. Haar werk was om juist bij die andere onzichtbare vrouwen te zijn, opdat zij zichtbaar zouden worden. Haar beeld was de dagelijkse reiniging voor de gebeden en ze citeerde een gedicht van Rumi over het water, waarvan ik me nu de woorden als volgt herinner: Kom, het water wacht op je. Onzichtbaarheid, zonde, het water wacht om te reinigen, elke dag. Elk verhaal vroeg om meer tijd dan we er aan konden besteden, maar sprak ook voor zichzelf.
Kortom, de oefening had gewerkt. Dat versterkte bij mij de overtuiging dat de meesten van ons dit eigenlijk wel vaker doen. In de buurt, met de mensen, op de werkplekken. Niet aan een stuk door natuurlijk, maar ook niet nooit. Zo'n model kan helpen om het bewuster te doen. Ik hoop ook dat dit theologiseren zich voort kan zetten op de werkplekken.

omhoog

Is dit nu alles?

De dag was dus een succes. Toch begreep ik uit een aantal reacties dat ook het gevoel bleef hangen, dat dit maar de helft is. Een goede helft, maar toch de helft. En misschien ligt een deel van de problemen, in de zin van conflicten, spanningen en meningsverschillen, wel vooral in die andere helft. Is dit nu theologie? Of is dit spiritualiteit? Is elk (bijbels?) beeld dat opkomt uit het alledaagse, theologie? Of is het hier theologie omdat het gaat om de context van werken met mensen van de onderkant en rafelrand? Er valt nog heel wat te zeggen over methodiek en doel en terrein en tegenover van de theologie. Proces en inhoud. Wat mij betreft is het volledig doorlopen van die cirkel van Herman, of een spiraal die ik daar nog naast legde (Uit het inspirerende boek van Laurie Green, 'Let's do theology', Continuum, 2001, een herdruk van 1990), theologiseren. Compleet. Dat neemt niet weg dat er ook meer mogelijk is: Bijvoorbeeld het starten bij de traditie. In dit model dus bij het beeld.

omhoog

Hoe verhoudt zich dit met de academie?

Ik kan mij voorstellen dat je samen een bijbeltekst, poëzie, traditie, symbool leest, viert of doet, en dan weer kijkt of dat iets oplevert, zeggen kan over de alledaagse praktijk etc. Ik geloof echt dat de werksoort daar nu wel sterk genoeg voor is. Dat dit niet meer 'theologie opleggen aan de situatie' hoeft te zijn, waar we een tijd lang zo benauwd voor waren. Zelfs
niet als we ons door een tekst of door elkaar laten tégen spreken. Heel spannend is natuurlijk ook om beelden van verschillende mensen uit een organisatie bij elkaar te leggen. De directeur en zijn medewerkers. De mensen van het bureau en de werkers uit het veld. Beelden uit de kerk en beelden uit de buurt. Dan moet je wel heel goed weten waar je mee bezig bent. Wat ik zelf nog steeds heel ingewikkeld vind is de verhouding van deze wijze van theologiseren en de academische theologie. Zowel de oude als de nieuwe, de theologie wereldwijd. Is dat nu louter en alleen het ordenen van wat uit de praxis komt of geldt ook daar dat het een de ander tot spreken kan brengen?
En tegelijk is, wat voor theologie je ook doet, er altijd iets wat die theologie weer overstijgt. Dat wat je wil zeggen (tegen)over God, de Eeuwige, het Heilige onttrekt zich ook weer. Het is raken aan een grens.
Maar deze vragen komen zeker niet in mindering op een zeer geslaagde dag. Bijzonder dat het zo kon. Wordt vervolgd.
Het is wat het is, zegt de liefde (Uit een gedicht van Erich Fried).

De Voorjaarsconferentie werd besloten met een gedicht van Hub Crijns 'Wanneer…', begeleid door Jet Schouten op piano.

omhoog

Verslag 'Theologie van onderop, een oefenproces'

Van deze geslaagde Voorjaarsconferentie 2004 is een kort verslagboekje gemaakt. Klik hier om deze bundel te downloaden in Word-opmaak (81 kb).

omhoog

Naar beginpagina Voorjaarsconferentie

home