Wat is de 'participatieladder' en waar sta jij?

Jan Willems

HR-adviseur en arbeidsrechtspecialist

Stel je voor: je zit even vast. Misschien ben je je baan kwijtgeraakt, of lukt het niet om überhaupt voet aan de grond te krijgen op de arbeidsmarkt.

Het voelt alsof je stilstaat, terwijl de wereld om je heen draait.

In Nederland gebruiken we dan vaak een metafoor: de participatieladder. Het is geen straf of een keiharde wet, maar een manier om te zien hoe ver iemand nog verwijderd is van een plek in de maatschappij. Waar sta jij op dit moment?

En vooral: wat is de volgende trede die je kunt zetten? De participatieladder is eigenlijk een meetlat voor sociale en economische zelfredzaamheid. Het is een model dat laat zien in hoeverre iemand kan meedoen in de samenleving. De ladder heeft een begin en een eind.

Definitie, Oorsprong van het model

Helemaal bovenin staat 'volwaardig betaald werk', helemaal onderin 'volledig geïsoleerd'. De ladder is bedacht om een ingewikkeld probleem – afstand tot de arbeidsmarkt – inzichtelijk te maken.

Het idee is simpel: je kunt niet van de ene op de andere dag een fulltime baan hebben als je al jaren sociaal bent afgezonderd. De ladder helpt om stappen te zetten.

De overheid, met name gemeenten, gebruikt dit model sinds de invoering van de Participatiewet in 2015. Het doel is om mensen stapje voor stapje omhoog te helpen. De term participatieladder betekenis draait dus om opstapjes maken.

Het is een hulpmiddel voor zowel de bijstandsgerechtigde als de consulent om te bepalen: wat is participatieladder precies voor jouw situatie?

Geïsoleerd

De definitie is helder: een schaal van sociale uitsluiting tot volledige arbeidsparticipatie. De ladder bestaat uit 6 treden. Je begint onderaan en werkt stap voor stap naar boven.

Elk trede is een fase waarin je meer zelfredzaam wordt en meer contacten opbouwt. We lopen ze langs, van bodem tot top.

Sociale contacten

Dit is de onderste trede. Iemand die hier staat, heeft bijna geen contact met andere mensen.

Geen familie, geen buren, geen vrienden. De wereld is klein en soms beangstigend. De stap om hieruit te komen is vaak de grootste en spannendste.

Deelname aan de samenleving

Hier begint de beweging. Je hebt oppervlakkige contacten, zoals met de buurvrouw of de caissière in de supermarkt. Misschien bel je wel eens met een familielid. Het draait nu om het opbouwen van een veilig netwerk en vertrouwen in andere mensen.

Je doet meer. Je bent lid van een sportvereniging, gaat naar de kerk of een andere geloofsgemeenschap, of helpt in de wijk.

Onbetaald werk

Je bent geen passieve consument meer, maar een actieve deelnemer. Je leert regels en normen van de maatschappij kennen en ervaart dat je ergens bij hoort.

Dit is een cruciale stap. Je doet iets waar je geen geld voor krijgt, maar wat wel waarde heeft. Denk aan mantelzorg voor een ouder, een moestuin bijhouden of vrijwilligerswerk.

Betaald werk met ondersteuning

Je leert een ritme, verantwoordelijkheden en je krijgt waardering. Dit is vaak de beste opstap naar betaald werk.

Je verdient nu geld! Maar het is werk in een beschermde omgeving. Denk aan een sociale werkplaats (SW-bedrijf) of een plek met een loonkostensubsidie.

Betaald werk

Je werkgever weet dat je ondersteuning nodig hebt en regelt dit voor je. Dit is een belangrijke fase om jouw kansen op de arbeidsmarkt te vergroten en vertrouwen in jezelf te krijgen.

De top van de ladder. Je hebt een reguliere baan, met een contract en een salaris dat past bij de markt.

Je bent economisch zelfstandig en volwaardig lid van de arbeidsmarkt. Dit is het doel voor veel mensen. Waarom gebruiken we dit model?

De participatieladder is niet vrijblijvend. Hij zit verweven in de participatiewet ladder. Deze wet regelt de bijstand en de re-integratie van mensen die nu niet kunnen werken. De gemeente moet inschatten hoe groot de afstand tot arbeidsmarkt is voor een bijstandsuitkeringsaanvrager die baat heeft bij persoonlijk loopbaanadvies.

Meten van afstand tot de arbeidsmarkt

Is die afstand groot (fase 1 of 2)? Dan is een snelle sollicitatietraining zinloos.

Dan is het doel eerst om contacten te maken. Is de afstand klein (fase 4 of 5)?

Re-integratie

Dan ligt de focus op scholing en het vinden van een passende baan. De ladder geeft dus focus. Uiteindelijk draait het om re-integratie.

De ladder helpt om een plan te maken. In het 'plan van aanpak' staan concrete stappen.

Stel: je zit op trede 3. Dan is het doel om binnen 3 maanden op trede 4 te komen, bijvoorbeeld door 2 uur per week vrijwilligerswerk te doen. Zo ontstaat er een logische route omhoog, in plaats van een sprong in het diepe.

De theorie is leuk, maar hoe werkt het in de praktijk? Je stijgt niet zomaar.

Vrijwilligerswerk

Je moet actie ondernemen. Stap voor stap. Vrijwilligerswerk is de motor van de ladder.

Het is de veiligste manier om te oefenen met werken. Je bouwt een netwerk op, je leert samenwerken en je cv blijft niet leeg. Voor gemeenten is het een belangrijk signaal dat je wilt meedoen.

Scholing en activering

Zoek iets wat bij je past, van dierenverzorging tot klussen in de wijk. Soms ontbreken vaardigheden. Misschien kun je niet goed Nederlands spreken of schrijven. Of je bent je rijbewijs kwijtgeraakt. Activering betekent dat je aan de slag gaat met je ontwikkeling. Dit kan een taalcursus zijn, maar ook een training om beter met stress om te gaan.

De gemeente kan dit faciliteren. Vraag hier actief naar.

Je bent niet alleen verplicht om mee te werken, je hebt ook recht op begeleiding die jou verder helpt. Jij bent de expert van je eigen leven, maar je hoeft het niet alleen te doen.

De gemeente speelt een sleutelrol. Soms is de trap te hoog. Dan heb je een opstapje nodig.

Maatwerkvoorzieningen

Via de Wmo (Wet maatschappelijke ondersteuning) kun je maatwerkvoorzieningen krijgen die jou helpen om te participeren.

Denk aan begeleiding bij het huishouden, vervoer of het aanpassen van je woning zodat je weer naar buiten kunt. Dit is geen luxe, maar een noodzakelijke brug naar de volgende trede. Je contactpersoon bij de gemeente is de klantmanager of re-integratieconsulent.

Rol van de consulent

Zie hem of haar niet als een vijand, maar als een gids. De rol van de consulent is om, eventueel met de inzet van een jobcoach, samen met jou te kijken naar wat wél kan.

Wees eerlijk over je problemen en dromen. Zij hebben vaak connecties met werkgevers en organisaties die jou verder kunnen helpen.

Goede begeleiding door de gemeente participatieladder maakt het verschil tussen stilstand en beweging.