Wat is een fictieve dienstbetrekking?
Een freelance constructie die eigenlijk gewoon een baan is. Zo simpel kan het zijn. Je bent voor een opdrachtgever aan het werk, maar volgens de Belastingdienst ben je in loondienst.
Dat is een fictieve dienstbetrekking. Het voelt alsof je zelfstandig bent, maar de wet zegt van niet.
En dat heeft verstrekkende gevolgen voor je portemonnee en je rechten. In 2026 is dit een hot topic, want de controles worden strenger en de regels duidelijker. Laten we eens rustig doornemen wat dit precies betekent voor jou.
Wat houdt een fictieve dienstbetrekking in?
Stel je voor: je tekent een overeenkomst als freelancer. Je factureert elke maand.
Toch bepaalt je opdrachtgever je werktijden, geef je verantwoording af en heb je geen opdrachten bij andere bedrijven.
Definitie van de Belastingdienst
Dan is de kans groot dat de Belastingdienst dit ziet als een schijnconstructie. Een fictieve dienstbetrekking is een situatie waarin partijen geen arbeidsovereenkomst hebben gesloten, maar de feitelijke situatie daar wel op lijkt. De Belastingdienst kijkt naar de praktijk, niet naar het papier.
Als er sprake is van gezag, persoonlijke arbeid en een verplichting om arbeid te verrichten, dan is er sprake van een dienstbetrekking. Ook al staat er 'overeenkomst van opdracht' op het document.
Waarom bestaat deze regel?
De Belastingdienst corrigeert dit en behandelt de relatie als een loondienstverband. Dit doet ze om belastingen en premies correct te heffen. De regel bestaat om misbruik te voorkomen. Zonder deze fictie kunnen bedrijven eenvoudig de loonbelasting en sociale premies ontduiken.
Ze besparen zo op kosten, terwijl de 'zzp'er' later in de problemen komt bij ziekte of werkloosheid.
Het is een vangnet. Het beschermt de schijnzelfstandige en zorgt voor een gelijk speelveld. Het is een signaal: als je werkt als een werknemer, dan moet je ook als werknemer behandeld en belast worden.
Wanneer is er sprake van een fictieve dienstbetrekking?
Het antwoord zit in drie simpele vragen. Beantwoord je ze allemaal met 'ja'?
Dan is er waarschijnlijk sprake van een fictieve dienstbetrekking. De Hoge Raad heeft hier onlangs een belangrijk arrest over gewezen, het zogenaamde Deliveroo-arrest. Dat arrest bevestigt dat de criteria voor een dienstbetrekking leidend zijn, ook bij nieuwe vormen van werk zoals platformarbeid.
De drie criteria voor loondienst
De basis bestaat uit drie elementen. Ten eerste: gezagsverhouding. Heeft de opdrachtgever het recht om aanwijzingen te geven over hoe, waar en wanneer je werkt?
Ten tweede: persoonlijke arbeid. Je moet de arbeid zelf verrichten, je kunt de opdracht niet zomaar door een ander laten uitvoeren. Ten derde: loon. Je krijgt betaald voor je werk, niet op resultaatbasis zoals een echte ondernemer.
Het Deliveroo-arrest als maatstaf
In 2023 oordeelde de Hoge Raad over de maaltijdbezorgers van Deliveroo. Deze bezorgers leken op freelancers, maar volgden strikte aanwijzingen op via een app.
De Hoge Raad bevestigde dat het enkel aankomt op de feitelijke situatie.
De app en de overeenkomst deden niet ter zake. De bezorgers hadden een dienstbetrekking. Dit arrest is nu de gouden standaard voor soortgelijke constructies in 2026. Het maakt duidelijk: technologie verandert de basisprincipes van het arbeidsrecht niet.
Gevolgen voor loonheffingen en premies
De gevolgen zijn direct en hard. Als een opdrachtgever je werk als een fictieve dienstbetrekking aanmerkt, moet hij alsnog loonbelasting en premies inhouden en afdragen.
Dit kan met terugwerkende kracht tot vijf jaar. Dat is een enorme financiële strop voor een bedrijf.
Inhoudingsplicht voor de opdrachtgever
Voor jou als werker verandert er op korte termijn weinig, maar op lange termijn bouw je wel rechten op. De opdrachtgever is dan ineens inhoudingsplichtig. Hij moet loonbelasting en premies volksverzekeringen (AWBZ, WW, WIA) inhouden op je factuurbedrag.
Ook moet hij de premie voor de werknemersverzekeringen (WW, WIA, ZW) betalen. De boete voor het niet naleven van de Wet DBA kan oplopen tot duizenden euro's.
Gevolgen voor de werkende
Veel bedrijven kiezen in 2026 daarom liever voor zekerheid en gebruiken een modelovereenkomst. Voor jou betekent dit dat je netto iets minder overhoudt, omdat er nu belasting wordt ingehouden. Maar je bouwt wel rechten op. Je krijgt recht op doorbetaling bij ziekte, een ontslagvergunning en een WW-uitkering als je je baan verliest.
Dit is een belangrijk vangnet dat je als 'zzp'er' normaal niet hebt.
Je bent dan dus minder flexibel, maar wel veel beter beschermd.
Het verschil met een echte dienstbetrekking
Het grootste verschil zit hem in zekerheid en regie. Een echte dienstbetrekking geeft je wettelijke rechten die je niet zomaar kunt afspreken.
Bij een fictieve dienstbetrekking zit je in een grijze zone. Je bent dan geen volwaardige werknemer, maar ook geen echte ondernemer. De wetgever wil deze schijnconstructies bestrijden om, net als bij de rechten van uitzendkrachten in fase A, B en C, de positie van werkenden te waarborgen.
Arbeidsovereenkomst vs. fictief dienstverband
Een arbeidsovereenkomst geeft je recht op doorbetaling bij ziekte, een arbeidsongeschiktheidsverzekering (via de werkgever) en een WW-uitkering. Bij een fictief dienstverband mis je deze rechten vaak, tenzij de opdrachtgever ze alsnog moet betalen na een correctie door de Belastingdienst.
Een echte ondernemer draagt zelf alle risico's, maar bepaalt ook zijn eigen tarief en werkwijze.
Rechten op ontslagbescherming en WW
Ontslagbescherming is een groot goed. Als werknemer heb je recht op een ontslagvergunning van het UWV of toestemming van de rechter. Bij een fictieve dienstbetrekking kan de opdrachtgever je contract zomaar beëindigen. Pas na een juridische procedure kan blijken dat je toch recht had op bescherming.
De WW-uitkering bouw je op als je in loondienst bent. Als je als 'zzp'er' werkloos wordt, heb je in principe geen recht op WW, tenzij je je vrijwillig hebt verzekerd.
Hoe voorkom je schijnzelfstandigheid in 2026?
Wil je als opdrachtgever of werknemer problemen voorkomen? Dan is duidelijkheid het toverwoord.
De Wet DBA is nog steeds van kracht, maar de uitvoering is in 2026 verscherpt. De Belastingdienst handhaaft actief bij signalen van misbruik. Begrijp daarom goed de positie van de zzp'er versus de schijnzelfstandige; voorkomen is beter dan genezen.
Werken met modelovereenkomsten
Zorg voor een waterdichte constructie die de toets der kritiek doorstaat. De meest veilige weg is het gebruiken van een door de Belastingdienst goedgekeurde modelovereenkomst.
Deze overeenkomsten zijn getoetst en geven zekerheid. Je kunt ze downloaden via de site van de Belastingdienst. Let op: de overeenkomst moet wel bij de praktijk passen. Als je in de overeenkomst schrijft dat er geen gezag is, maar in de praktijk wel, dan heb je alsnak een probleem.
De praktijk gaat boven de papieren werkelijkheid. Zorg voor een reële bedrijfsvoering.
Duidelijke afspraken over zelfstandigheid
Laat de 'zzp'er' zijn eigen uren bepalen, eigen materiaal gebruiken en opdrachten bij anderen aannemen. Betaal per project of resultaat, niet per uur. Geef geen opdrachten via een app die functioneert als een baas.
Door de feiten echt zelfstandig te maken, voorkom je dat de Belastingdienst een fictieve dienstbetrekking aanneemt.
Goede afspraken maken over stagevergoeding en de juiste arbeidsvoorwaarden is de beste investering voor de toekomst.